Xanana partisipa simeira ASEAN ba da-29 hametin parséria esteatéjika-kooperasaun rejionál

DILI, 16 Novembru 2026 (TATOLI) — Primeiru-Ministru, Kay Rala Xanana Gusmão, partisipa hamutuk ho líder nasaun membru ASEAN sira iha Simeira ASEAN–Xina ba da-29 ne’ebé hala’o iha Manila, Filipina, iha ámbitu marka tinan 35 relasaun diálogu ASEAN–Xina no tinan lima Parseria Estratéjika Abranjente, ho diskusaun sira foka ba hametin kooperasaun ekonómika, komérsiu, seguransa, konektividade no dezenvolvimentu sustentável.
Prezidente Filipinas, Ferdinand Marcos Jr, hato’o boas-vindas ba líder no delegasaun sira, no destaka progresu relasaun ASEAN–Xina dezde Xina hetan estatutu parseiru diálogu iha tinan 1996.
Marcos afirma katak, parseria ne’e fó ona kontribuisaun importante iha pilár kooperasaun tolu, no apela ba parte rua atu kontinua hametin kompromisu ba direitu internasionál, respeitu malu, rezolusaun pasífika bá disputa no kooperasaun prátika.
“Destaka mós importánsia atu avansa Kódigu Konduta (Code of Conduct) iha tasi Súl Xina, tuir direitu internasionál, inklui Konvensaun Nasoins Unidas kona-bá Lei Tasi nian (UNCLOS) 1982”, Xefe Estadu ne’e subliña.
Iha nia intervensaun, Prezidente Marcos temi mós kooperasaun ASEAN–Xina iha seguransa enerjia, liuhosi deklarasaun konjunta kona-bá impaktu rejionál hosi situasaun iha Médiu Oriente, no kooperasaun ambientál atu enfrenta poluisaun plástiku.
Aleinde ne’e, nia enfatiza katak komérsiu no investimentu kontinua sai área importante sira iha parseria ASEAN–Xina, inklui liuhosi Expozisaun ASEAN–Xina (CAEXPO), ne’ebé promove oportunidade negósiu no investimentu entre parte rua.
Iha parte seluk, Primeiru-Ministru Xina, Li Qiang, destaka progresu kooperasaun ASEAN–Xina durante tinan lima ikus, inklui aumentu komérsiu bilaterál ne’ebé ultrapasa ona billaun $300, no avansu iha área ekonomia dijitál, ekonomia verde no intelijénsia artifisiál (AI).
Li Qiang mós refere bá asina Protokolu Atualizasaun Akordu Área Komérsiu Livre Xina–ASEAN 3.0, ne’ebé kria baze institusionál foun atu harii merkadu rejionál ne’ebé boot no integradu liután.
“Destaka mós Planu Asaun bá Implementasaun Parseria Estratéjika Abranjente ASEAN–Xina 2026–2030 nu’udár mapa-dalan bá dezenvolvimentu komún iha tinan lima tuirmai,” Xefe Governu Xina ne’e dehan.
Kona-ba konektividade, Li Qiang temi projetu infraestrutura estratéjiku sira, hanesan karreta trein velosidade aas ho Karelaun Xina–Laos, ne’ebé kontribui bá fasilita movimentu ema, kapitál no teknolojia iha rejiaun.
Nia mós subliña esperiénsia importante tolu hosi parseria ne’e, mak promove tradisaun amizade no ajuda malu, hametin prinsípiu abertura no benefísiu mútu, no avansa kooperasaun iha siénsia no teknolojia.
Nune’e nia apela bá ASEAN no Xina atu kontinua hametin unidade no kooperasaun hodi promove dame, estabilidade no prosperidade iha rejiaun.
Enkuantu prezensa Primeiru-Ministru, Xanana Gusmão iha enkontru ne’e reprezenta partisipasaun ativa Timor-Leste nu’udár membru ASEAN bá-11, iha diálogu estratéjiku ho Xina no nasaun membru sira seluk, hodi hametin relasaun diplomátika no aproveita oportunidade kooperasaun ekonómika no dezenvolvimentu bá futuru.
Jornalista : Alexandra da Costa
Editór : Cancio Ximenes

