Governu husu UNTL hametin kualidade akadémika no peskiza sientífika

DILI, 17 Novembru 2026 (TATOLI)—Governu liuhusi Ministru Ensinu Superiór, Siénsia no Kultura (MESSK) Interinu, Mariano Assanami Sabino, husu Universidade Nasionál Timor Lorosa’e (UNTL) atu hametin kualidade akadémika, investigasaun sientífika no inovasaun, hodi sai motór dezenvolvimentu nasionál, la’ós de’it instituisaun ne’ebé fó diploma, maibé mós prodús koñesimentu no solusaun ba nesesidade sosiedade.
Ministru Interinu Mariano Assanami Sabino hato’o pedidu ne’e iha serimónia komemorasaun aniversáriu ba da-26 UNTL, ne’ebé hala’o iha Kampus Sentral UNTL, Dili, Tersa ne’e.
Iha okaziaun ne’e, Assanami hato’o parabéns ba Magnífiku Reitór, ekipa dirijente, dosente, investigadór, funsionáriu no estudante UNTL sira, tanba durante tinan 26 instituisaun ne’e fó ona kontribuisaun importante ba formasaun rekursu umanu no dezenvolvimentu Timor-Leste.
“Misaun universidade nian tenke liga diretamente ho nesesidade dezenvolvimentu Timor-Leste. Ensinu superiór tenke sai motór dezenvolvimentu, la’ós de’it fatin atu hetan diploma,” Assanami dehan iha Kampus Sentral UNTL, Tersa ne’e.
Assanami subliña katak susesu ensinu superiór labele sukat de’it hosi númeru estudante ka diploma ne’ebé universidade fó-sai, maibé tenke haree mós ba kualidade koñesimentu, kompeténsia graduadu sira-nian no kontribuisaun instituisaun sira ba sosiedade.
Tanba ne’e, nia konsidera katak presiza investimentu ba kualifikasaun dosente sira, fortalesimentu investigasaun sientífika, atualizasaun programa estudu, hadi’a kondisaun aprendizajen no hametin mekanizmu garantia kualidade, inklui jestaun universitária ne’ebé transparente no responsável.
“Autonomia universitária, nu’udár elementu fundamentál ba liberdade akadémika no produsaun koñesimentu independente, tenke la’o hamutuk ho responsabilidade institusionál,” Assanami dehan.
Nia afirma katak Governu kompromete atu kontinua servisu hamutuk ho UNTL no instituisaun ensinu superiór sira seluk, hodi hametin kualidade ensinu, dezenvolve investigasaun sientífika no harii sistema ensinu superiór ne’ebé forte, inkluzivu no aliñadu ho prioridade dezenvolvimentu nasionál.
“Siénsia, teknolojia no inovasaun tenke sai prioridade sentrál iha vizaun dezenvolvimentu nasaun nian, liuliu atu responde ba dezafiu sira hanesan seguransa alimentár, saúde públika, mudansa klimátika, jestaun rekursu naturál, enerjia, dezenvolvimentu rurál no transformasaun dijitál,” nia akresenta.
Nia konsidera katak UNTL iha responsabilidade importante atu hametin ligasaun entre investigasaun sientífika, polítika públika, setór produtivu no komunidade, hodi uza koñesimentu sientífiku atu buka solusaun ba problema sira no hadi’a kondisaun moris povu nian.
Aleinde dezenvolvimentu siénsia no teknolojia, Assanami apela ba instituisaun ensinu superiór sira atu kontinua valoriza lian, istória, tradisaun no patrimóniu kulturál Timor-Leste nian.
“Modernizasaun no internasionalizasaun ensinu superiór tenke la’o hamutuk ho valorizasaun identidade nasionál. Progresu loos la’ós atu haluha ita-nia abut, maibé lori ita-nia identidade ba futuru,” nia dehan.
Assanami mós hateten katak komemorasaun aniversáriu ba da-26 UNTL la’ós de’it atu lembra data istórika instituisaun akadémika ne’e nian, maibé mós atu rekoñese istória luta, koñesimentu, esperansa no kompromisu hosi jerasaun oioin ne’ebé kontribui ba harii no dezenvolve universidade nasionál ne’e.
Nia apresia katak durante ezisténsia tinan 26, UNTL hala’o ona misaun importante iha formasaun sidadaun, preparasaun rekursu umanu kualifikadu, promosaun koñesimentu sientífiku no konsolidasaun instituisaun Estadu nian.
Nune’e, nia apela ba Governu, lideransa instituisaun ensinu superiór, dosente, investigadór, funsionáriu, estudante, parseiru nasionál no internasionál, no sosiedade sivíl atu kontinua servisu hamutuk hodi hametin kualidade akadémika, governasaun universitária, inovasaun no ligasaun entre universidade ho sosiedade.
Nia reafirma katak futuru UNTL nian iha ligasaun metin ho futuru Timor-Leste, tanba universidade ne’ebé forte, iha kualidade, inovasaun no eselénsia, sei kontribui ba harii nasaun ne’ebé forte, independente, justu no prósperu.
Iha sorin seluk, Reitór UNTL, Joviano António da Costa, hateten katak konsolidasaun kualidade akadémika, hametin peskiza sientífika no hadi’a funsionamentu institusionál sai prioridade prinsipál ba dezenvolvimentu universidade ne’e iha etapa foun, hafoin komemora aniversáriu ba da-26.
Nia esplika katak universidade ne’e harii ho misaun fundamentál atu forma rekursu umanu nasionál ne’ebé bele asume responsabilidade no kontribui ba dezenvolvimentu nasaun.
Durante ezisténsia tinan 26 ne’e, UNTL dezenvolve no konsolida ona ninia papél iha sistema ensinu superiór, ho fakuldade hamutuk sanulu (10) no estudante na’in-20.000 liu.
“Graduadu sira husi universidade ne’e mós kontribui diretamente ba konstrusaun no funsionamentu instituisaun Estadu, formasaun profesór no profisionál sira iha área oioin, no dezenvolvimentu komunidade,” nia tenik.
Reitór UNTL ne’e mós hato’o agradesimentu ba fundadór universidade, reitór antigu sira, dosente, funsionáriu no estudante sira-ne’ebé kontribui ba dezenvolvimentu instituisaun ne’e, maski durante ne’e hasoru limitasaun rekursu no kondisaun servisu ne’ebé difísil.
UNTL asina akordu kooperasaun liu 50
Reitór UNTL, Joviano António da Costa, informa katak hahú hosi Fevereiru 2026 to’o agora, universidade ne’e asina ona akordu kooperasaun liu 50 ho instituisaun sira iha nasaun 15 liu.
“Akordu hirak-ne’e inklui parseria foun no renovasaun kooperasaun ne’ebé asegura oportunidade bolsa estudu ba fakuldade sira,” reitór UNTL subliña.
Aleinde ne’e, nia dehan katak dosente UNTL na’in-70 liu tama ona iha programa estudu mestradu no doutoramentu iha Portugál, Brazíl no Indonézia, ho maioria tuir formasaun doutoramentu. Besik metade hosi dosente hirak-ne’e hahú sira-nia estudu iha tinan 2026.
Inisiativa ne’e nu’udár parte hosi esforsu atu hasa’e kualifikasaun akadémika no kapasidade sientífika dosente sira-nian.
Joviano informa katak UNTL mós loke ona aplikasaun ba Programa Doutoramentu Interinstitusionál Internasionál (DINTER) iha área Teknolojia Kontroladória, Finansa no Jestaun, liuhusi parseria ho Universidade Presbiteriana Mackenzie, Brazíl.
UNTL planeia loke kursu foun rua iha 2027
Reitór UNTL, Joviano António da Costa, hateten katak universidade ne’e planeia loke programa estudu foun rua iha Janeiru 2027, iha área Istória no Psikolojia.
“Ita sei loke kursu rua iha área Istória no Psikolojia, hodi aumenta oferta akadémika no kria oportunidade formasaun ba joven timoroan sira,” nia akresenta.
Nia afirma katak universidade sei introdús inisiativa oioin atu hadi’a kondisaun operasionál, inklui implementasaun plataforma dijitál no kampaña sensibilizasaun kona-ba seguransa iha kampus.
Reitór ne’e rekoñese katak UNTL kontinua enfrenta dezafiu iha área rekursu no infraestrutura. Tanba ne’e, presiza planeamentu di’ak, jestaun responsável no definisaun prioridade ne’ebé klara atu buka solusaun ba problema hirak-ne’e.
Nune’e, nia husu ba komunidade akadémika atu hametin diálogu, respeitu malu, kolaborasaun no sentidu unidade, hodi tau interese universidade no estudante sira iha sentru prosesu foti desizaun.
Kontestu
Universidade Nasionál Timor Lorosa’e (UNTL) kontinua hametin ninia papél nu’udár instituisaun ensinu superiór nasionál, liuliu iha área investigasaun sientífika, inovasaun no produsaun koñesimentu ne’ebé liga ho nesesidade dezenvolvimentu nasaun nian.
Iha 10 Novembru 2026, Reitór UNTL, Joviano António da Costa, husu universidade sira atu la limita an ba tranzmisaun koñesimentu teóriku iha sala-aula de’it, maibé tenke prodús rezultadu peskiza, solusaun no inovasaun ne’ebé fó impaktu direta ba dezenvolvimentu sosiedade.
Antes ne’e, iha 15 Maiu 2026, Reitór UNTL mós destaka pontu rua atu hasa’e kualidade ensinu iha universidade ne’e, inklui hadi’a kualifikasaun dosente sira no hametin jestaun no rekursu atu apoiu prosesu aprendizajen. Nia mós rekoñese katak universidade sei presiza aumenta númeru dosente ho grau doutoramentu atu atinje padraun kualidade akadémika.
Klik notísia relevante sira iha kraik hodi lee:
- Reitór UNTL husu universidade sira fó kontribuisaun konkreta ba dezenvolvimentu nasionál liuhusi peskiza. https://tatoli.tl/2026/11/10/reitor-untl-husu-universidade-sira-fo-kontribuisaun-konkreta-ba-dezenvolvimentu-nasional-liuhusi-peskiza/
- Reitór Joviano destaka pontu rua hodi atinje kualidade ensinu iha UNTL. https://tatoli.tl/2026/05/15/reitor-joviano-destaka-pontu-rua-hodi-atinje-kualidade-ensinu-iha-untl/
- UNTL launches history and psychology degree programs. https://en.tatoli.tl/2026/10/15/untl-launches-history-and-psychology-degree-programs/23/
Jornalista: Osória Marques
Editór: Xisto Freitas da Piedade

