Krize bee-moos obriga komunidade Makadike Uaitame la’o metru 500 buka bee

VIKEKE, 17 Novembru 2026 (TATOLI)—Populasaun iha Suku Makadike Uaitame, Postu Administrativu Uatulari, Munisípiu Vikeke, enfrenta krize bee-moos tanba impaktu husi bailoron naruk, ne’ebé halo rekursu bee-matan sira kuaze maran hotu. Situasaun ne’e obriga komunidade lori jerigen ba kuru bee iha mota Roliu, ho distánsia maizumenus metru 500, hodi responde ba nesesidade loroloron.
Xefe Suku Makadike Uaitame, José Pinto Soares, informa katak bailoron naruk ne’ebé akontese daudaun ne’e afeta tebes disponibilidade bee-moos ba populasaun, tanba rekursu bee-matan sira ne’ebé komunidade depende ba durante ne’e hahú maran.
“Kona-ba bee-moos, ita haree katak agora bailoron ona, no ami enfrenta krize bee-moos ne’ebé maka’as tebes. Atu hetan bee ba konsume, komunidade hakarak ka lakohi tenke la’o lori jerigen ba kuru bee iha mota, depoiz lori filafali mai uma atu uza, tanba rekursu bee-matan sira-ne’ebé iha kuaze maran hotu ona,” José Pinto Soares dehan ba TATOLI, iha Postu Administrativu Uatulari, Tersa ne’e.
Autoridade komunitária ne’e esplika katak loroloron, hahú husi dadeer to’o lokraik, komunidade tenke ba mota atu kuru bee. Maibé, agora mota mós hahú maran, ne’ebé bele aumenta tan difikuldade komunidade nian atu asesu ba bee.
“Husi suku, ami tenke bá kuru bee iha mota Roliu, ho distánsia maizumenus metru 500. Maski distánsia ne’e dook, komunidade tenke bá nafatin tanba laiha fonte bee seluk. Problema ida-ne’e afeta liu ba inan-ferik sira, tanba sira idade ona no la iha forsa hanesan ema joven sira,” nia realsa.
Nia haktuir katak populasaun iha Suku Makadike Uaitame depende ba mota nu’udár fonte prinsipál atu hetan bee ba fase, hariis no konsume loroloron. Tanba ne’e, autoridade suku deside atu estabelese regra ba komunidade atu evita kontaminasaun bee ne’ebé uza ba konsume.
“Ami iha-ne’e uza mota hanesan fatin atu hariis no mós kuru bee ba hemu. Tanba ne’e, ha’u deside atu estabelese regra ida ba komunidade, atu labele hariis besik bee-matan ne’ebé uza ba konsume. Se hakarak hariis, tenke halo iha distánsia dook husi bee-matan ne’ebé komunidade uza ba konsume, atu bee ne’ebé kuru ba hemu nafatin moos. Ha’u hein katak komunidade hotu kumpre regra ne’e,” nia realsa.
Kona-ba disponibilidade ai-han, José Pinto Soares dehan katak to’o agora populasaun seidauk enfrenta problema kona-ba nesesidade ai-han, maibé falta bee-moos mak sai preokupasaun prinsipál ba komunidade iha suku ne’e.
“Iha ami-nia suku, to’o agora laiha problema kona-ba ai-han, maibé bee mak sai problema ba ami. Se bailoron kontinua to’o fulan-Abríl, mota sira bele maran. Se situasaun ne’e akontese, ami sei presiza atensaun no apoiu, liuliu atu asegura disponibilidade bee-moos ba komunidade,” nia hato’o.
Tuir dadus husi autoridade suku, Suku Makadike Uaitame kompostu hosi aldeia neen (6), ho populasaun hamutuk ema na’in-686 no uma-kain hamutuk 200. Suku ne’e lokaliza iha área foho Matebian okos.
Kontestu
Problema difikuldade asesu ba bee-moos tanba bailoron naruk kontinua afeta komunidade rurál iha Munisípiu Vikeke. Iha 06 Novembru 2026, TATOLI relata katak komunidade iha aldeia ualu iha Suku Uma-Ki’ik, Postu Administrativu Vikeke Vila, enfrenta difikuldade atu hetan bee-moos tanba mota ne’ebé sira depende ba ne’e hahú maran.
Antes ne’e, iha 29 Outubru 2026, Bee Timor-Leste (BTL, E.P.) mós informa katak bailoron naruk hamenus débitu bee iha fonte prinsipál sira, ne’ebé afeta distribuisaun bee ba komunidade iha Postu Administrativu Vikeke Vila, Ossú no Lakluta.
Situasaun sira-ne’e hatudu katak bailoron naruk la’ós de’it afeta disponibilidade bee iha fonte naturál, maibé mós aumenta dezafiu ba komunidade rurál atu asesu bá bee-moos, liuliu sira-ne’ebé depende ba mota no bee-matan nu’udár fonte prinsipál ba nesesidade loroloron.
Klik notísia relevante sira iha kraik hodi lee:
- 1. 06 Novembru 2026: Bailoron naruk implika komunidade aldeia ualu iha Uma-Ki’ik asesu bee-moos. https://tatoli.tl/2026/11/06/bailoron-naruk-implika-komunidade-aldeia-ualu-iha-uma-kiik-asesu-bee-moos/
- 29 Outubru 2026: Bailoron naruk hamenus débitu bee-matan, BTL Vikeke redús oras distribuisaun. https://tatoli.tl/2026/10/29/bailoron-naruk-hamenus-debitu-bee-matan-btl-vikeke-redus-oras-distribuisaun/
- 28 Outubru 2026: El Niño hamaran bee-matan, obriga komunidade Uma-Ki’ik buka bee iha mota. https://tatoli.tl/2026/10/28/el-nino-hamaran-bee-matan-obriga-komunidade-uma-kiik-buka-bee-iha-mota/
- 05 Novembru 2026: Bailoron naruk afeta bee-matan sira, Bombeiru fornese bee-moos ba uma-kain 35 iha Uaimori. https://tatoli.tl/2026/11/05/bailoron-naruk-afeta-bee-matan-sira-bombeiru-fornese-bee-moos-ba-uma-kain-35-iha-uaimori/
Jornalista: Vitorino Lopes da Costa
Editór: Xisto Freitas da Piedade

