Top

Líder APT hametin kooperasaun atu garante estabilidade no prospriedade rejionál

Primeiru-Ministru, Kay Rala Xanana Gusmão partisipa iha 29ª Simeira ASEAN Plus Three iha Manila, Filipina, Tersa (17/11/2026). Imajen/MNEK

DILI, 17 Novembru 2026 (TATOLI)–Líder nasaun ASEAN hamutuk ho Xina, Japaun no Repúblika Korea, reafirma kompromisu atu hametin kooperasaun rejionál hodi hasoru dezafiu ekonomia globál, garante seguransa alimentár no enerjétika, no promove estabilidade ho prosperidade komún iha rejiaun Ázia Leste no Sudeste.

Kompromisu ne’e Prezidente Filipina hanesan mós Prezidente ba ASEAN, Ferdinand ‘Bongbong’ Marcos Jr. hato’o iha 29ª Simeira ASEAN Plus Three (APT), ne’ebé hala’o iha Manila, Filipina, ho partisipasaun Primeiru-Ministru Kay Rala Xanana Gusmão, hamutuk ho líder nasaun membru ASEAN seluk, Primeiru-Ministru Japaun Kishida, Prezidente Repúblika Korea Lee Jae-myung, no Ministru Agrikultura no Asuntu Rurál Xina, Sun Xu.

Partisipasaun Primeiru-Ministru Xanana Gusmão iha sesaun ne’e reprezenta prezensa Timor-Leste iha diálogu rejionál ne’ebé involve ASEAN ho parseiru estratéjiku tolu, hodi hametin kooperasaun, promove estabilidade no kontribui ba prosperidade komún iha rejiaun.

Iha abertura enkontru, Ferdinand ‘Bongbong’ Marcos Jr. hato’o katak perturbasaun ekonomia iha parte mundu ida bele iha impaktu direta bá família sira iha Ázia Leste no Sudeste, liuhusi aumentu presu hare, kustu enerjia no lakon rendimentu loron-ida nian.

“Nune’e, benefísiu hosi kooperasaun rejionál tenke konkretu no to’o diretamente bá povu, hanesan impaktu hosi krize ekonomia globál ne’ebé afeta sira-nia moris loroloron,” Ferdinand “Bongbong” Marcos Jr. hateten.

Notísia relevante : PM Xanana dezloka ba Filipina hodi partisipa simeira ASEAN ba da-49

Prezidente Filipina ne’e hateten katak, durante besik tinan-30, ASEAN Plus Three sai ona plataforma importante ida atu hametin reziliénsia no prosperidade komún, liuhusi koneksaun merkadu, indústria, teknolojia no investimentu entre ASEAN, Xina, Japaun no Repúblika Koreia.

Líder ASEAN ne’e mós destaka mekanizmu kooperasaun finanseira, hanesan Chiang Mai Initiative Multilateralization no ASEAN Plus Three Emergency Rice Reserve, nu’udár instrumentu importante atu proteje estabilidade ekonomia no asegura apoiu bá nasaun sira iha tempu krize.

Tanba ne’e, nia enkoraj líder sira atu kontinua hametin kooperasaun hodi garante forneseimentu ai-han no enerjia, kontinuidade atividade negósiu no seguransa bá família sira, liuliu iha tempu ne’ebé mundu hasoru konflitu, perturbasaun iha kadeia, inserteza finanseira no dezastre naturál.

Iha intervensaun, Primeiru-Ministru Japaun, Kishida, subliña katak kooperasaun ASEAN Plus Three iha papél importante atu hametin reziliénsia nasaun sira no promove liberdade atu determina sira-nia futuru rasik.

Kishida propoin atu atualiza Planu Servisu tinan-tolu, no reafirma kompromisu Japaun atu servisu hamutuk ho nasaun sira iha rejiaun Indo-Pasífiku, liuliu iha área kooperasaun finanseira, seguransa, resposta ba dezastre naturál no preparasaun hasoru pandemia.

Kishida mós reafirma apoiu Japaun bá sentralidade no unidade ASEAN, no enkoraza kooperasaun besik entre ASEAN, Xina, Japaun no Repúblika Korea, inklui implementasaun ASEAN Outlook on the Indo-Pacific.

Nune’e mós, Prezidente Repúblika Korea, Lee Jae-myung, hateten katak ASEAN Plus Three hahú iha tinan 1997, nu’udár resposta bá krize finanseira Ázia, no dezenvolve sai mekanizmu kooperasaun importante ida ne’ebé kontribui bá reziliénsia rejionál.

Lembra katak enkontru inisiál ASEAN Plus Three iha Manila, iha tinan 1999, sai nu’udár baze importante bá harii estrutura institusionál kooperasaun rejionál, inklui kooperasaun trilaterál entre Korea, Xina no Japaun.

Lee Jae-myung konsidera esperiénsia kooperasaun ne’e hatudu katak nasaun sira ho istória no nível dezenvolvimentu diferente bele supera dezafiu komún liuhusi diálogu no kolaborasaun.

Subliña liutan katak tinan oin mai sei marka aniversáriu bá dala 30 ASEAN Plus Three, ne’ebé tenke sai oportunidade atu avalia rezultadu kooperasaun durante tinan sira liubá no define orientasaun foun ba futuru tinan-30 mai.

Iha parte seluk, Ministru Agrikultura no Asuntu Rurál Xina, Sun Xu, hateten katak mundu agora tama iha faze foun turbulénsia no transformasaun, ne’ebé karakteriza ho konflitu jeopolítiku, kresimentu ekonomia ne’ebé tuun no risku globál ne’ebé akumuladu.

Maski rejiaun Ázia Leste hetan progresu ekonomia signifikativu, maibé nasaun sira kontinua hasoru dezafiu iha forneseimentu enerjia no seguransa alimentár.

Sun Xu konsidera katak rezultadu importante hosi ASEAN Plus Three, hanesan Akordu Parseria Ekonómika Abranjente Rejionál (RCEP), Chiang Mai Initiative Multilateralization no ASEAN Plus Three Emergency Rice Reserve, hatudu valór hosi unidade, konfiansa no kooperasaun entre nasaun sira.

Nune’e, nia apela bá nasaun sira atu hametin konfiansa bá malu, responsabilidade no koordenasaun, hodi evita kalkulasaun jeopolítika ne’ebé bele hamenus estabilidade rejionál.

Afirma mós katak unidade no solidariedade sai elementu importante atu supera risku no dezafiu komún, aselera integrasaun rejionál no habrani área kooperasaun, hodi kontribui bá estabilidade no prosperidade iha rejiaun no mundu tomak.

Simeira ASEAN Plus Three ne’e kontinua ho diskusaun entre líder sira atu haforsa kooperasaun estratéjika no define prioridade hamutuk bá dezenvolvimentu sustentável iha rejiaun.

TATOLI

Publisidade

Leave a Reply

Latest Post

error: Content is protected !!