Top

Timor Leste Hasoru Akesimentu Global ; Saida maka Mudansa Klimátika?

novis

Novis Risamotto (email : risamottonv@gmail.com)

Antesedente

 (What is Climate Change?) iha loron hirak nia laran ha’u hakerek artigu rua kona-ba, Avaliasaun Impaktu Ambientál no sistema lisensiamentu ba projetu públiku ka privadu ho impaktu potensiál ambientál no Justisa Ambientál no Dezigualdade, mosu kedas pergunta balun dehan,

Saida maka Mudansa Klimátika?

Iha Públikasaun artigu Edisaun segundu halo tradusaun Dokementu sira hanesan Dokumentu Orientasaun Komisaun nian kona-ba aplikasaun ba izensaun sira tuir Diretiva Avaliasaun Impaktu Ambientál nian. Dokumentu orientasaun Komisaun nian kona-ba rasionalizasaun avaliasaun ambientál sira ne’ebé hala’o tuir Artigu 2(3) hosi Diretiva EIA (2016). Rekomendasaun atualizadu no orientasaun kona-ba aselera fó lisensa ba enerjia renovável no projetu infraestrutura sira ne’ebé relasionadu, no Komisaun Europeia (europa.eu) (13 Maiu 2024) disponivel mós iha lian Fransés & Alemaña. Iha mós Dokementu Komisaun Europa ba Environmental Impact Assessment, Evaluating the effects of public and private projects on the environment. Lei inan Konstituisaun Repúblika (Artigu 6 no 61), Lei Ambientál Báziku (Dekretu-Lei No. 26/2012). Dekretu-Lei No. 5/2011 (hanesan alterasaun hosi Dekretu-Lei No. 39/2022).Protesaun no Konservasaun ba Biodiversidade (Dekretu-Lei No. 6/2020). Dekretu-Lei No. 26/2012, Estabelese Lejislasaun Bázika Ambientál (Timor-Leste). Halo mós Interpretasaun ba Fenomenu sira ne’ebe Timor leste hasoru ho Fundamentu Observasaun no peskiza sira ne’ebe halo durante fulan 5 nia laran.

Introdusaun Bua Malus

Timor-Leste hasoru risku maka’as husi mudansa klimátika, inklui tendénsia akesimentu 0.16 °C kada dékada, nivel tasi ne’ebé sa’e 5.5 mm kada tinan, no akontese beibeik eventu meteorolójiku estremu maski kontribui ho kuantidade neglijénsia ba emisaun karbonu global.

Asaun Nasionál no Resposta ba Polítika. NDC 3.0, Timor-Leste nia Ministériu Turizmu no Ambiente endosa ona, no submete ninia atualizadu NDC 3.0 ba UNFCCC, ne’ebé foka ba pilar lima: Governasaun Risku Klimátiku, Kresimentu Pozitivu ba Natureza, Dezenvolvimentu ho Karbonu Ki’ik, Adaptasaun & Reziliénsia no Damagem. Apoiu Internasionál & Bilaterál mai Timor-Leste hodi partisipa ativamente iha fórum globál kona-ba klima (hanesan konferénsia COP) no mobiliza ona millaun ba finansiamentu ba klima, inklui liu millaun $65 hosi Fundu Klima Verde no parseria bilaterál sira.(dadus Lao Hamutuk)

Liga perguntas ne’ebe dirizi mai hau, iha ne’e hau atu dehan deit katak Mudansa Klimátika, Ema maka responsavel ba akesimentu global, Sientista sira kona-ba klima hatudu ona  katak ema maka responsavel ba manas globál hotu-hotu iha tinan 2026 ikus ne’e. Atividade ema nian hanesan sira ne’ebé temi iha leten maka hamosu gas sira ho efeitu estufa ne’ebé maka halo mundu manas lalais liu duké iha tempu ruma iha pelumenus tinan rihun rua ikus ne’e.

Temperatura média hosi Rai nia superfísie agora besik 1.44°C manas liu duké iha tinan 1800 nia rohan-molok revolusaun industriál-no manas liu duké iha tempu ruma iha tinan ikus ne’e. Dékada ikus (2015-2024) maka manas liu iha rejistu, no kada dékada haat ikus ne’e manas liu duké dékada anteriór sira dezde 1850.

Ema barak hanoin katak mudansa klimátika signifika liuliu temperatura sira ne’ebé manas liu. Maibé temperatura ne’ebé sa’e maka istória nia inísiu de’it. Tanba Rai maka sistema ida ne’ebé buat hotu iha ligasaun, mudansa sira iha área ida bele influensia mudansa sira iha área sira seluk.

Konsekuénsia sira hosi mudansa klimátika inklui, entre sira seluk, rai-maran maka’as, bee menus, inséndiu maka’as, nível tasi nian ne’ebé sa’e, inundasaun, jelu polar ne’ebé nakfera, tempestade katastrófika sira no biodiversidade ne’ebé tun.

Mudansa klimátika refere ba mudansa sira iha tempu naruk iha temperatura no padraun sira tempu nian. Mudansa sira hanesan ne’e bele sai naturál, tanba mudansa sira iha loro-matan nia atividade ka erupsaun vulkánika boot sira. Maibé dezde dékada 1800, atividade umanu sira maka sai hanesan motor prinsipál ba mudansa klimátika, liuliu tanba sunu kombustível fósil sira hanesan karvaun, mina no gás.

Sunu kombustível fósil sira hamosu emisaun gás ho efeitu estufa ne’ebé sai hanesan manta ida ne’ebé taka hale’u Rai, hodi taka loro-matan nia manas no hasa’e temperatura sira.

Gas prinsipál sira ho efeitu estufa ne’ebé maka hamosu mudansa klimátika inklui dióksidu karbonu no metanu. Hirak-ne’e mai hosi uza gazolina hodi lori karreta ka karvaun hodi manas edifísiu, porezemplu. Hamoos rai no tesi ai-laran sira mós bele hasai dióksidu karbonu. Agrikultura, operasaun mina no gás maka fonte prinsipál sira ba emisaun metanu nian. Enerjia, indústria, transporte, edifísiu sira, agrikultura no utilizasaun rai nian maka entre setór prinsipál sira ne’ebé hamosu gas ho efeitu estufa.

Mudansa klimátika bele afeta ita-nia saúde, abilidade atu kuda ai-han, uma, seguransa no serbisu,  balun vulnerável liu ona ba impaktu klimátiku sira, hanesan ema sira ne’ebé hela iha nasaun illa ki’ik sira no nasaun sira seluk ne’ebé sei dezenvolve hela. Kondisaun sira hanesan sa’e nível tasi nian no intruzaun bee-masin nian avansa ona to’o pontu ida ne’ebé komunidade tomak tenke muda, enkuantu rai-maran ne’ebé prolongadu tau ema sira iha risku ba hamlaha. Iha futuru, númeru ema sira ne’ebé maka sai dezlokadu tanba eventu sira ne’ebé relasiona ho tempu hein katak sei aumenta.

Aumentu hotu-hotu iha akesimentu globál importante

Iha série relatóriu ONU nian, sientista rihun ba rihun no revizór governu nian konkorda katak limita aumentu temperatura globál nian ba la liu 1.5°C sei ajuda ita atu evita impaktu klimátiku sira ne’ebé aat liu no mantein klima ida ne’ebé bele moris. Maibé polítika sira ne’ebé maka agora daudaun iha hatudu ba manas to’o 2.8°C iha sékulu nia rohan.

Emisaun sira ne’ebé kauza mudansa klimátika mai hosi parte hotu-hotu iha mundu no afeta ema hotu, maibé nasaun balu produz barak liu duké sira seluk. Emitór boot neen (Xina, Estadus Unidus Amérika, Índia, Uniaun Europeia, Federasaun Rúsia, no Indonézia) hamutuk kontribui ba liu metade hosi emisaun globál gás ho efeitu estufa nian. Iha kontraste, nasaun 45 ne’ebé ladún dezenvolvidu kontribui de’it pursentu 3 hosi emisaun gás ho efeitu estufa globál.

Ema hotu tenke foti asaun klimátika, maibé ema no nasaun sira ne’ebé kria problema barak liu iha responsabilidade boot liu atu atua uluk.

Ita hasoru dezafiu boot ida maibé hatene ona solusaun barak

Solusaun barak ba mudansa klimátika bele fó benefísiu ekonómiku enkuantu hadi’a ita-nia moris no proteje ambiente. Ita mós iha enkuadramentu no akordu globál sira hodi orienta progresu, hanesan Objetivu sira Dezenvolvimentu Sustentável nian, Konvensaun Kuadru ONU nian kona-ba Mudansa Klimátika no Akordu Paris nian. Kategoria asaun luan tolu maka: hamenus emisaun sira, adapta ba impaktu klimátiku sira no finansia ajustamentu sira ne’ebé presiza.

Muda sistema enerjia sira hosi kombustível fósil sira ba enerjia renovável sira hanesan loro-matan ka anin sei hamenus emisaun sira ne’ebé hamosu mudansa klimátika. Maibé ita tenke atua agora. Enkuantu númeru nasaun sira ne’ebé aumenta maka kompromete ba emisaun zero líkidu iha tinan 2050, emisaun sira tenke hamenus ba metade iha tinan 2030 atu mantein manas iha 1.5°C nia okos. Atu atinji ida-ne’e signifika diminuisaun boot iha utilizasaun karvaun, mina no gás: produsaun no konsumu kombustível fósil hotu-hotu presiza atu hamenus pelumenus pursentu 30 iha tinan 2030 atu nune’e bele prevene nível katastrófiku sira mudansa klimátika nian.

Adapta ba konsekuénsia klimátika nian proteje ema, uma, negósiu, meius subsisténsia, infraestrutura no ekosistema naturál sira. Ida-ne’e kobre impaktu atuál sira no sira ne’ebé provável iha futuru. Adaptasaun sei presiza iha fatin hotu-hotu maibé tenke tau prioridade agora ba ema sira ne’ebé vulneravel liu ho rekursu uitoan liu atu hasoru perigu klimátiku sira. Taxa retornu bele aas. Sistema alerta antesipada ba dezastre sira, porezemplu, salva vida no propriedade, no bele fó benefísiu sira to’o dala 10 hosi kustu inisiál.

Ita bele selu konta agora, ka selu karun iha futuru

Asaun klimátika presiza investimentu finanseiru signifikativu hosi governu no negósiu sira. Maibé inasaun klimátika karun liu. Etapa krítiku ida maka ba nasaun dezenvolvidu sira atu apoia nasaun sira ne’ebé sei dezenvolve hela atu nune’e sira bele adapta no hakat ba ekonomia sira ne’ebé verde liu.

Mudansa klimátika ohin-loron nian inklui tantu akesimentu global aumentu kontínuu iha temperatura média global no ninia efeitu sira ne’ebé luan liu iha sistema klimátiku Rai nian. Iha sentidu luan liu, mudansa klimátika inklui mós mudansa sira uluk nian ba tempu naruk ba klima Rai nian. Temperatura globál ne’ebé sa’e iha tempu modernu maka tanba atividade umanu sira, liuliu kombustível fósil (karvaun, mina-rai no gás naturál) ne’ebé sunu dezde Revolusaun Industriál. Uza kombustível fósil, deflorestasaun, no prátika agríkola no industriál sira hasai gas ho efeitu estufa. Gas sira-ne’e absorve manas balun ne’ebé Rai hasai hafoin nia manas hosi loro-matan, hodi manas atmosfera kraik. Rai nia atmosfera agora iha maizumenus 50% liu dióksidu karbonu, gás prinsipál ne’ebé hamosu akesimentu globál, duké iha finál era pré-industriál, atinji nível sira ne’ebé la haree iha tinan millaun barak nia laran.

Mudansa klimátika iha impaktu ne’ebé maka’as ba ambiente. Laloran manas no inséndiu sira sai komún liután. Akesimentu ne’ebé aumenta iha Ártiku kontribui ona ba deskongelamentu permafrost, retiru glaciar sira no diminuisaun jelu tasi nian. Temperatura aas liu mós hamosu tempestade maka’as liu, rai-maran, no tempu estremu sira seluk. Mudansa ambientál ne’ebé lalais iha foho sira, ahu-ruin sira, no Ártiku obriga espésie barak atu muda ka sai estintu. Maski esforsu sira atu minimiza akesimentu iha futuru hetan susesu, efeitu balu sei kontinua ba sékulu barak. Hirak-ne’e inklui manas tasi nian, asidifikasaun tasi nian no sa’e nível tasi nian.

Mudansa klimátika ameasa ema ho aumentu inundasaun, manas maka’as, aumentu eskarsedade ai-han no bee, moras barak liután, no lakon ekonómiku. Migrasaun no konflitu ema nian mós bele sai rezultadu ida. Organizasaun Mundiál Saúde nian bolu mudansa klimátika hanesan ameasa boot ida ba saúde globál iha sékulu 21 Sosiedade sira no ekosistema sira sei hetan risku sira ne’ebé maka’as liu bainhira laiha asaun atu limita akesimentu. Adapta ba mudansa klimátika liuhosi esforsu sira hanesan medida kontrolu inundasaun ka ai-horis sira ne’ebé rezistente ba rai-maran parsialmente hamenus risku sira mudansa klimátika nian, maski limite balu ba adaptasaun atinji ona. Komunidade sira ne’ebé kiak liu maka responsavel ba parte ki’ik ida hosi emisaun globál sira, maibé iha abilidade ki’ik liu atu adapta no sai vulneravel liu ba mudansa klimátika.

Ezemplu sira hosi efeitu balu hosi mudansa klimátika, Ahi-han ai-laran ne’ebé maka sai maka’as liután tanba manas no rai-maran, mutin hosi korál sira ne’ebé akontese beibeik tanba laloran manas iha tasi, no rai-maran ne’ebé sai aat liután ne’ebé kompromete fornesimentu bee nian.

Impaktu barak hosi mudansa klimátika maka observa ona iha dékada dahuluk sira sékulu 21 nian, iha 2024 ne’ebé manas liu iha rejistu iha +1.60 °C (2.88 °F) dezde akompañamentu regulár hahú iha 1850.Akesimentu adisionál sei aumenta impaktu sira-ne’e no bele hamosu pontu inklinasaun sira, hanesan halo jelu Groenlándia nian hotu nakfera. Tuir Akordu Paris 2015 nian, nasaun sira konkorda hamutuk atu mantein manas “menus liu 2 °C”. Maibé, ho promesa sira ne’ebé halo tuir Akordu, akesimentu globál sei atinji nafatin besik 2.8 °C (5.0 °F) iha sékulu nia rohan.

Iha apoiu luan ba asaun klimátika iha mundu tomak, no maioria nasaun sira hakarak hapara emisaun dióksidu karbonu. Kombustível fósil sira bele hasai gradualmente liuhosi hakotu sira nia subsídiu sira, konserva enerjia no muda ba fonte enerjia sira ne’ebé la produz poluisaun karbonu ne’ebé signifikativu. Fonte enerjia sira-ne’e inklui anin, loro-matan, bee, no enerjia nukleár. Eletrisidade ne’ebé maka hamosu ho moos bele troka kombustível fósil sira hodi fó enerjia ba transporte, manas edifísiu sira, no hala’o prosesu industriál sira.[29] Karbonu mós bele hasai hosi atmosfera, porezemplu hodi aumenta kobertura floresta no halo to’os ho métodu sira ne’ebé rai karbonu iha rai.

Terminolojia

Molok tinan 1980, la klaru se efeitu manas hosi aumentu gas ho efeitu estufa nian maka’as liu duké efeitu malirin hosi partikuladu sira iha ar iha poluisaun ar nian. Sientista sira uza termu modifikasaun klimátika inkonsiente hodi refere ba impaktu umanu sira ba klimátika iha tempu ida-ne’e. Iha dékada 1980, termu sira akesimentu globál no mudansa klimátika sai komún liu, dala barak uza troka malu. Sientífikamente, akesimentu globál refere de’it ba aumentu temperatura média superfísie globál, enkuantu mudansa klimátika deskreve tantu akesimentu globál no nia efeitu sira iha sistema klimátiku Rai nian, hanesan mudansa presipitasaun nian.

Mudansa klimátika bele mós uza ho luan liután hodi inklui mudansa sira ba klimátika ne’ebé akontese iha istória Rai nian nu’udar rezultadu hosi prosesu naturál sira.Termu mudansa klimátika antropojénika dalaruma uza atu deskreve mudansa klimátika ne’ebé rezulta hosi atividade umanu sira.

Akesimentu global uza iha inísiu tinan 1975 termu ne’ebé popular liu hafoin sientista klimátiku NASA nian James Hansen uza iha nia sasin iha tinan 1988 iha Senadu Estadus Unidus nian. Desde dékada 2000, utilizasaun ba mudansa klimátika aumenta ona. Sientista, polítiku no mídia oioin bele uza termu krize klimátika ka emerjénsia klimátika hodi ko’alia kona-ba mudansa klimátika, no bele uza termu akesimentu globál envezde akesimentu globál.

Temperatura sira antes akesimentu globál ohin-loron nian

Artigu prinsipál sira, Variabilidade no mudansa klimátika, Rejistu temperatura nian iha tinan 2000 ikus no Paleoklimatolojia

Iha tinan millaun balun ikus ne’e klima la’o iha siklu liuhosi era jelu nian. Períodu ida ne’ebé manas liu maka Interglasiál ikus, maizumenus temperatura sira entre 0.5 °C no 1.5 °C manas liu duké antes inísiu akesimentu globál. Períodu ida-ne’e haree nível tasi nian aas liu metru 5 to’o 10 duké ohin loron. Másimu glasiál ikus liu iha tinan 20000 liubá maka malirin liu 5-7 °C. Períodu ida-ne’e iha nível tasi nian ne’ebé maka liu metru 125 (410 ft) ki’ik liu duké ohin loron.

Temperatura sira estabiliza iha períodu interglasiál atuál hahú tinan 11700 liubá. Períodu ida-ne’e mós hahú agrikultura. Padraun istóriku sira kona-ba manas no malirin, hanesan Períodu Manas Medievál no Idade Jelu Ki’ik, la akontese iha tempu hanesan iha rejiaun oioin. Temperatura sira bele atinji aas hanesan sira iha sékulu XX nia rohan iha rejiaun sira ne’ebé limitadu. Informasaun kona-ba klima ba períodu ne’ebá mai hosi proxy klima nian, hanesan ai-hun sira no núkleu jelu nian.

Adaptasaun

Artigu prinsipál, Adaptasaun ba mudansa klimátika

Adaptasaun maka “prosesu ajustamentu ba mudansa atuál ka hein iha klima no ninia efeitu sira”. La ho mitigasaun adisionál, adaptasaun labele evita risku hosi impaktu sira “grave, jeneralizadu no irreversível”. Mudansa klimátika ne’ebé maka’as liu presiza adaptasaun transformativu liu, ne’ebé bele sai karun tebes. Kapasidade no potensiál ba ema atu adapta la hanesan iha rejiaun no populasaun oioin, no nasaun sira ne’ebé dezenvolve hela jeralmente iha menus. Iha dékada rua dahuluk sékulu XXI nian haree aumentu iha kapasidade adaptativa iha maioria nasaun sira ho rendimentu ki’ik no médiu ho asesu ne’ebé di’ak liu ba saneamentu báziku no eletrisidade, maibé progresu neineik. Nasaun barak maka implementa ona polítika adaptasaun nian. Maibé, iha lakuna konsideravel entre finansa nesesáriu no disponivel.

Adaptasaun ba nivel tasi sa’e konsiste husi evita área sira ne’ebé iha risku, aprende atu moris ho inundasaun ne’ebé aumenta, no harii kontrolu ba inundasaun. Se ida-ne’e falla, retiru ne’ebé jere bele presiza. Iha barreira ekonómika sira hodi kombate impaktu manas ne’ebé perigozu. Evita serbisu maka’as ka iha ar-kondisionadu la’ós posivel ba ema hotu. Iha agrikultura, opsaun adaptasaun sira inklui mudansa ba dieta sira ne’ebé sustentável liu, diversifikasaun, kontrolu erozaun, no hadi’a jenétiku sira ba aumentu toleránsia ba klima ne’ebé muda. Seguru permite fahe risku, maibé dala barak susar atu hetan ba ema sira ho rendimentu ki’ik liu. Edukasaun, migrasaun no sistema alerta antesipada bele hamenus vulnerabilidade klimátika. Kuda ai-parapa ka enkoraja vejetasaun tasi-ibun sira seluk bele hamenus anin-boot sira.

Ekosistema sira adapta ba mudansa klimátika, prosesu ida ne’ebé bele hetan apoiu hosi intervensaun umanu. Hodi aumenta konetividade entre ekosistema sira, espésie sira bele halo migrasaun ba kondisaun klimátika ne’ebé favoravel liu. Espésie sira mós bele introdús ba área sira ne’ebé hetan klima ne’ebé favoravel. Protesaun no restaurasaun ba área naturál no semi-naturál sira ajuda harii reziliénsia, hodi halo fasil liu ba ekosistema sira atu adapta. Asaun barak ne’ebé promove adaptasaun iha ekosistema sira, mós ajuda ema atu adapta liuhosi adaptasaun bazeia ba ekosistema. Porezemplu, restaurasaun ba rejime ahi naturál sira halo inséndiu katastrófiku sira sai menus provável, no hamenus espozisaun ema nian. Fó espasu barak liután ba mota sira permite armazenamentu bee barak liután iha sistema naturál, hodi hamenus risku inundasaun nian. Floresta ne’ebé restaura ona sai hanesan sink karbonu nian, maibé kuda ai-horis sira iha rejiaun sira ne’ebé la adekuadu bele agrava impaktu klimátiku sira.

Iha sinerjia sira maibé mós kompromisu sira entre adaptasaun no mitigasaun. Ezemplu ida ba sinerjia maka aumentu produtividade ai-han, ne’ebé iha benefísiu boot ba adaptasaun no mitigasaun. Ezemplu ida hosi kompromisu maka aumentu iha utilizasaun ar-kondisionadu nian permite ema atu hasoru manas ho di’ak liu, maibé aumenta ezijénsia enerjia nian. Ezemplu kompromisu seluk maka dezenvolvimentu urbanu ne’ebé kompaktu liu bele hamenus emisaun sira hosi transporte no konstrusaun, maibé bele mós aumenta efeitu illa manas urbana nian, hodi espoin ema sira ba risku saúde nian ne’ebé relasiona ho manas.

Polítika Públika husi governu no Autor Polítika sira

Nasaun sira ne’ebé maka vulneravel liu ba mudansa klimátika normalmente sai responsavel ba parte ki’ik ida hosi emisaun globál sira. Ida-ne’e hamosu pergunta sira kona-ba justisa no injustisa. Limita akesimentu globál halo fasil liu atu atinje Objetivu Dezenvolvimentu Sustentável ONU nian, hanesan halakon kiak no hamenus dezigualdade sira. Ligasaun ne’e rekoñese iha Objetivu Dezenvolvimentu Sustentável 13 ne’ebé maka atu “foti asaun urjente hodi kombate mudansa klimátika no ninia impaktu sira”.  Objetivu sira kona-ba ai-han, bee moos no protesaun ekosistema iha sinerjia ho mitigasaun klimátika.

Jeopolítika hosi mudansa klimátika maka kompleksu liu. Dala barak ida-ne’e enkuadra hanesan problema free-rider, iha ne’ebé nasaun hotu-hotu hetan benefísiu hosi mitigasaun ne’ebé halo hosi nasaun sira seluk, maibé nasaun ida-idak sei lakon hosi muda ba ekonomia ho karbonu ki’ik rasik. Dalaruma mitigasaun mós iha benefísiu lokalizadu sira. Porezemplu, benefísiu sira hosi eliminasaun graduál karvaun nian ba saúde públika no ambiente lokál sira liu kustu sira iha kuaze rejiaun hotu-hotu. Aleinde ne’e, importadór líkidu sira hosi kombustível fósil sira manán ekonomikamente hosi muda ba enerjia moos, hodi halo esportadór líkidu sira hasoru ativu sira ne’ebé atrakadu kombustível fósil sira ne’ebé sira labele fa’an.

Opsaun polítika sira

Informa liután Polítika klimátika, regulamentu no lei oioin maka uza hela atu hamenus emisaun sira. Iha 2019, presu karbonu nian kobre besik 20% hosi emisaun gás ho efeitu estufa globál sira. Karbonu bele hetan folin ho impostu karbonu no sistema komérsiu emisaun sira. Subsídiu direta sira ba kombustível fósil globál atinji $319 billoens iha 2017, no $5.2 trilhaun bainhira kustu indiretu sira hanesan poluisaun ar nian hetan folin. Hakotu sira-ne’e bele hamosu redusaun 28% iha emisaun karbonu globál no redusaun 46% mate tanba poluisaun ar. Osan ne’ebé poupa iha subsídiu fósil sira bele uza hodi apoia tranzisaun ba enerjia moos. Métodu sira ne’ebé diretu liu atu hamenus gas sira ho efeitu estufa inklui padraun sira efisiénsia veíkulu nian, padraun sira kombustível renovável nian, no regulamentu sira poluisaun ar nian iha indústria pezadu.  Nasaun oioin ezije ba utilidade sira atu aumenta parte hosi enerjia renovável sira iha produsaun enerjia nian. Koligasaun Aberta ida kona-ba Konformidade Merkadu Karbonu nian ho objetivu atu kria sistema kapitál no komérsiu globál ida estabelese iha COP30 (2025). Tuir kálkulu balu ida-ne’e bele aumenta redusaun emisaun dala hitu liu polítika atuál sira, entrega $200 billoens kada tinan ba programa enerjia-moos no sosiál sira no taka lakuna entre trajetória emisaun atuál no objetivu sira hosi akordu Paris nian.

Problema boot liu iha Timor-Leste mak dependénsia ekonómika ne’ebé estremu ba fundu petrolíferu ne’ebé menus daudaun ne’ebé akompaña ho falta diversifikasaun ekonómika ne’ebé maka’as. Enkuantu nasaun depende ba mina no gás ba liu 90% hosi nia reseita esportasaun no liu 85% hosi nia orsamentu estadu nia. Fundu Petrolíferu hasoru risku ba esgotamentu. Ida-ne’e kria krize fiskál ne’ebé besik daudaun enkuantu setór privadu naun-petrolíferu virtualmente la eziste nafatin.(dadus lowi institute)

Justisa klimátika

Polítika ne’ebé dezeña liuhosi leten, justisa klimátika nian koko atu rezolve kestaun sira direitus umanus nian no dezigualdade sosiál. Tuir proponente sira justisa klimátika nian, kustu sira adaptasaun klimátika nian tenke selu hosi sira ne’ebé responsavel liu ba mudansa klimátika, enkuantu benefisiáriu sira hosi pagamentu sira tenke sira ne’ebé sofre impaktu sira. Maneira ida ne’ebé bele rezolve iha prátika maka atu nasaun riku sira selu nasaun kiak sira atu adapta.

Dadus Oxfam hetan katak iha 2023 ema 10% ne’ebé riku liu maka responsavel ba 50% hosi emisaun globál sira, enkuantu 50% ne’ebé ki’ik liu maka responsavel ba de’it 8%. Produsaun emisaun sira maka dalan seluk atu haree ba responsabilidade tuir aprosimasaun ne’ebá empreza kombustível fósil 21 ne’ebé aas liu sei deve reparasaun klimátika kumulativu ho biliaun $5.4 iha períodu 2025–2050. Atu hetan tranzisaun ida ne’ebé justu, ema sira ne’ebé serbisu iha setór kombustível fósil nian sei presiza mós serbisu sira seluk, no sira nia komunidade sira sei presiza investimentu sira.

Akordu internasionál sira kona-ba klima

Kuaze nasaun hotu-hotu iha mundu maka parte sira iha Konvensaun Kuadru Nasoins Unidas nian kona-ba Mudansa Klimátika (UNFCCC) 1994 nian. Objetivu husi UNFCCC maka atu prevene interferénsia umanu ne’ebé perigozu ho sistema klimátiku. Hanesan hateten iha konvensaun, ida-ne’e ezije katak konsentrasaun gás ho efeitu estufa sira estabiliza iha atmosfera iha nivel ida ne’ebé ekosistema sira bele adapta naturalmente ba mudansa klimátika, produsaun ai-han la hetan ameasa, no dezenvolvimentu ekonómiku bele sustenta. UNFCCC rasik la restrinje emisaun sira maibé fornese enkuadramentu ida ba protokolu sira ne’ebé halo. Emisaun globál sira aumenta ona dezde UNFCCC asina. Ninia konferénsia anuál sira maka faze negosiasaun globál nian.

Protokolu Kyoto 1997 nian habelar UNFCCC no inklui kompromisu sira ne’ebé legalmente vinkulativu ba maioria nasaun dezenvolvidu sira atu limita sira nia emisaun sira. Durante negosiasaun sira, G77 (reprezenta nasaun sira iha dezenvolvimentu) dudu ba mandatu ida ne’ebé ezije nasaun dezenvolvidu sira atu “[foti] lideransa” hodi hamenus sira nia emisaun sira, tanba nasaun dezenvolvidu sira kontribui liu ba akumulasaun gas sira ho efeitu estufa iha atmosfera. Emisaun per-kapita mós relativamente ki’ik iha nasaun sira ne’ebé maka sei dezenvolve hela no nasaun sira ne’ebé maka sei dezenvolve hela sei presiza atu hasai barak liután atu hatán ba sira nia nesesidade dezenvolvimentu nian.

Akordu Copenhagen 2009 nian hetan retrata barak hanesan dezapontante tanba ninia objetivu sira ne’ebé ki’ik, no hetan rejeita hosi nasaun sira ne’ebé kiak liu inklui G77. Parte asosiadu sira hakarak atu limita temperatura globál ne’ebé sa’e ba kraik 2 °C. Akordu ne’e estabelese objetivu atu haruka $100 billoens kada tinan ba nasaun sira ne’ebé sei dezenvolve hela ba mitigasaun no adaptasaun to’o 2020, no propoin atu harii Fundu Klima Verde.  Iha tinan 2020, entrega de’it biliaun $83.3. Só iha 2026-2050 maka alvu ne’e hein atu atinji.

Iha 2015 nasaun hotu-hotu ONU nian negosia Akordu Paris nian, ne’ebé maka hakarak atu mantein akesimentu globál iha 2.0 °C nia okos no kontein objetivu aspirasionál ida atu mantein akesimentu iha 1.5 °C nia okos. Akordu ne’e troka Protokolu Kyoto nian. La hanesan ho Kyoto, laiha alvu sira emisaun nian ne’ebé maka estabelese iha Akordu Paris nian. Envezde, konjuntu prosedimentu sira nian sai vinkulativu. Nasaun sira tenke estabelese beibeik objetivu sira ne’ebé ambisiozu liután no avalia filafali objetivu sira-ne’e kada tinan lima. Akordu Paris nian hatete fali katak nasaun sira ne’ebé sei dezenvolve hela tenke hetan apoiu finanseiru. To’o Agostu 2026, estadu 194 no Uniaun Europeia asede ona ka ratifika ona akordu ne’e.

Protokolu Montreal 1987, akordu internasionál ida atu hapara gradualmente produsaun gas sira ne’ebé hamenus ozonu, iha benefísiu sira ba mitigasaun mudansa klimátika. Gas oioin ne’ebé hamenus ozonu hanesan klorofluorokarbonu sira maka gas ho efeitu estufa ne’ebé maka’as, nune’e bandu sira nia produsaun no utilizasaun bele evita aumentu temperatura 0.5 °C–1.0 °C, no mós akesimentu adisionál hodi prevene estragu ba vejetasaun husi radiasaun ultravioleta. Estima katak akordu ne’e sai efetivu liu hodi hamenus emisaun gás ho efeitu estufa nian duké Protokolu Kyoto ne’ebé dezeña espesifikamente atu halo ida-ne’e.  Alterasaun ikus liu ba Protokolu Montreal, Alterasaun Kigali 2016, kompromete atu hamenus emisaun sira hosi idrofluorokarbonetu sira, ne’ebé serve hanesan substituisaun ba gás sira ne’ebé bandu hodi hamenus ozonu no mós hanesan gás sira ho efeitu estufa ne’ebé maka’as. Karik nasaun sira kumpre ho alterasaun, akesimentu ida ho 0.3 °C–0.5 °C sei Evita.

Resposta Nasionál sira no Referénsia.

Emisaun CO2 anuál tuir rejiaun. Ida-ne’e sukat kombustível fósil no emisaun sira indústria nian. Mudansa ba utilizasaun rai la inklui.

Iha 2019, parlamentu Reinu Unidu nian sai hanesan governu nasionál dahuluk ne’ebé deklara emerjénsia klimátika. Nasaun no jurisdisaun sira seluk halo tuir. Iha tinan hanesan, Parlamentu Europeu deklara “emerjénsia klimátika no ambientál”. Komisaun Europeia aprezenta nia Akordu Verde Europeu ho objetivu atu halo UE sai neutru ba karbonu iha tinan 2050. Iha 2021, Komisaun Europeia fó sai nia pakote lejislasaun “Fit for 55”, ne’ebé kontein matadalan sira ba indústria karreta nian; karreta foun hotu-hotu iha merkadu Europeu tenke sai veíkulu sira ho emisaun zero hahú hosi 2035.

Nasaun boot sira iha Ázia halo ona promesa sira ne’ebé hanesan: Koreia-Súl no Japaun kompromete ona atu sai neutru ba karbonu iha tinan 2050, no Xina iha tinan 2060. Enkuantu Índia iha insentivu maka’as ba renovável sira, nia mós planeia espansaun signifikativu ida ba karvaun iha nasaun. Vietname maka entre nasaun uitoan de’it ne’ebé dependente ba karvaun, ne’ebé dezenvolve lalais ne’ebé promete atu halakon enerjia karvaun nian ne’ebé la para iha dékada 2040 ka lalais liután hafoin ne’e.

To’o 2021, bazeia ba informasaun hosi planu klimátiku nasionál 48 ne’ebé reprezenta 40% hosi parte sira iha Akordu Paris nian, estimativa totál emisaun gás ho efeitu estufa nian maka 0.5% ki’ik liu duké nível sira 2010 nian. Ida-ne’e la besik ho objetivu redusaun 45% atu limita akesimentu globál ba 1.5 °C ka objetivu redusaun 25% atu limita ba 2 °C.

Sosiedade no kultura

Negasaun no informasaun sala. Informa liután Negasaun ba mudansa klimátika no lobi ba kombustível fósil sira. Dadus sira hili ona hosi períodu badak sira hodi afirma falsu katak temperatura globál sira la sa’e. Liña tendénsia azul sira hatudu períodu badak sira ne’ebé taka tendénsia sira akesimentu nian ba tempu naruk liu (liña tendénsia mean sira). Retángulu azul ho pontu azul hatudu buat ne’ebé hanaran hiatu akesimentu globál.

Debate públiku kona-ba mudansa klimátika hetan afetadu maka’as hosi negasaun no informasaun sala kona-ba mudansa klimátika, ne’ebé mosu uluk iha Estadus Unidus no hafoin ne’e espalla ba nasaun sira seluk, liuliu Kanadá no Austrália. Ida-ne’e mai hosi empreza sira kombustível fósil nian, grupu indústria sira, grupu hanoin konservadór sira, no sientista sira ne’ebé kontrariu. Hanesan indústria tabaku nian, estratéjia prinsipál hosi grupu sira-ne’e maka atu hamosu dúvida kona-ba dadus no rezultadu sientífiku sira ne’ebé relasiona ho mudansa klimátika. Ema sira ne’ebé iha dúvida ne’ebé la justifikadu kona-ba mudansa klimátika dalaruma ema bolu “séptiku” sira kona-ba mudansa klimátika, maski “kontráriu sira” ka “negadór sira” maka termu sira ne’ebé apropriadu liu.

Iha variante oioin hosi negasaun klimátika: balun nega katak akesimentu akontese duni, balun rekoñese akesimentu maibé atribui ba influénsia naturál sira, no balun minimiza impaktu negativu sira hosi mudansa klimátika. Inserteza manufatura nian kona-ba siénsia depois dezenvolve ba polémika fabrikadu ida. kria fiar katak iha inserteza signifikativa kona-ba mudansa klimátika iha komunidade sientífika nia laran hodi atraza mudansa polítika sira. Estratéjia sira atu promove ideia sira-ne’e inklui krítika ba instituisaun sientífika sira, no kestiona motivu sira hosi sientista ida-idak. Kámara eko ida hosi blog no mídia sira ne’ebé nega klima hamosu liután dezentendimentu kona-ba mudansa klimátika.

Konklusaun

Haree mós Konsensu sientífiku kona-ba mudansa klimátika. Konsensu sientífiku kona-ba kauzasaun. Estudu akadémiku sira kona-ba akordu sientífiku kona-ba akesimentu globál ne’ebé kauza hosi ema entre peritu klimátiku sira (2010–2015) reflete katak nivel konsensu nian iha korelasaun ho perísia iha siénsia klimátika. Estudu ida iha 2019 hetan konsensu sientífiku iha 100% no estudu ida iha 2021 konklui katak konsensu liu 99%. Estudu seluk iha tinan 2021 hetan katak 98.7% hosi peritu klimátiku sira indika katak Rai sai manas liután liuliu tanba atividade ema nian.

Iha dékada 1950, Gilbert Plass kria modelu ida ne’ebé detallu ne’ebé inklui kamada atmosfériku oioin no espektru infra-mean. Modelu ida-ne’e prevee katak aumenta nível CO2 sei hamosu manas. Iha tempu hanesan, Hans Suess hetan evidénsia katak nível CO2 nian sa’e daudaun, no Roger Revelle hatudu katak tasi sira sei la absorve aumentu ne’e. Sientista na’in-rua ne’e tuirmai ajuda Charles Keeling atu hahú rejistu ida kona-ba aumentu kontinuadu “Kurva Keeling” ne’ebé maka halo parte iha investigasaun sientífika kontinuadu to’o dékada 1960 kona-ba posivel kauzasaun umanu ba akesimentu globál. Estudu sira hanesan Konsellu Peskiza Nasionál nia Relatóriu Charney 1979 nian apoia ezatidaun hosi modelu klimátiku sira ne’ebé prevee akesimentu signifikativu. Kauzasaun umanu hosi akesimentu globál ne’ebé observa no perigu sira hosi akesimentu ne’ebé la mitigadu aprezenta públikamente iha James Hansen nia sasin iha tinan 1988 iha komisaun Senadu EUA nian oin. Painél Intergovernamentál kona-ba Mudansa Klimátika (IPCC), ne’ebé harii iha tinan 1988 hodi fornese konsellu formál ba governu sira iha mundu, hamosu peskiza interdisiplinár. Hanesan parte ida hosi relatóriu sira IPCC nian, sientista sira avalia diskusaun sientífika ne’ebé akontese iha artigu sira jornál nian ne’ebé hetan revizaun hosi maluk sira.

Iha konsensu sientífiku ne’ebé kuaze unánime katak klima manas no ida-ne’e kauza hosi atividade umanu sira.  Laiha órgaun sientífiku ida ho estatutu nasionál ka internasionál ne’ebé la konkorda ho hanoin ida-ne’e. To’o 2019, akordu iha literatura resente atinji liu 99%. Relatóriu Avaliasaun IPCC 2021 nian hateten katak “la iha dúvida” katak mudansa klimátika kauza hosi ema. Konsensu dezenvolve liután katak tenke foti asaun atu proteje ema sira hasoru impaktu sira hosi mudansa klimátika. Akademia siénsia nasionál sira husu ona ba líder mundiál sira atu hamenus emisaun globál sira.

Atribuisaun eventu estremu foin lalais ne’e

Atribuisaun eventu estremu (EEA), ne’ebé mós koñesidu hanesan siénsia atribuisaun, dezenvolve iha dékada dahuluk sira sékulu 21 nian. EEA uza modelu klimátiku sira hodi identifika no kuantifika papél ne’ebé maka mudansa klimátika ne’ebé maka kauza hosi ema hala’o iha frekuénsia, intensidade, durasaun, no impaktu sira hosi eventu meteorolójiku estremu espesífiku sira. Rezultadu sira hosi estudu atribuisaun nian permite sientista sira no jornalista sira atu halo deklarasaun sira hanesan, “eventu meteorolójiku ida-ne’e halo pelumenus dalan liu tanba mudansa klimátika ne’ebé kauza hosi ema” ka “onda manas ida-ne’e halo manas liu grau duké ida-ne’e sei akontese iha mundu ida lahó akesimentu globál” ka “eventu ida-ne’e efetivamente imposivel lahó mudansa klimátika”.

Poder komputasaun ne’ebé boot liu iha dékada 2000 no avansu konseituál sira iha inísiu to’o meadu dékada 2010 permite siénsia atribuisaun nian atu detekta efeitu sira hosi mudansa klimátika iha eventu balu ho konfiansa aas. Sientista sira uza métodu atribuisaun no simulasaun klimátika ne’ebé maka hetan ona revizaun hosi maluk sira, hodi permite “estudu atribuisaun lalais” atu publika iha tempu “siklu notísia” nia laran hafoin eventu meteorolójiku sira.

Referénsia sira

“Análize Temperatura Superfísie GISS (v4)”. NASA. Hetan iha 12 Janeiru 2024.

IPCC AR6 WG1 Sumáriu ba Ema sira ne’ebé halo Polítika 2021, SPM-7

Fonte sira ba dadus

Dadus temperatura superfísie média globál anuál husi: “Temperatura globál / Hetan dadus / Temperatura média globál / NOAAGlobalTemp / Download hanesan CSV”. Eskritóriu Meteorolójiku (Reinu Unidu). 2026. Arkivadu hosi orijinál iha 18 Janeiru 2026.

Gráfiku motor naturál maka iha: “Relatóriu Avaliasaun Daneen IPCC / Grupu Traballu 1: Baze Siénsia Fízika / Figura sira: Sumáriu ba Ema sira ne’ebé halo Polítika / Figura SPM.1(b)”. Painél Intergovernamentál kona-ba Mudansa Klimátika (IPCC). 2021. Arkivadu hosi orijinál iha 13 Janeiru 2026. Klik iha “Datasets”.

Painél Intergovernamentál kona-ba Mudansa Klimátika (IPCC). 16 Novembru 2022. Arkivadu hosi orijinál iha 16 Fevereiru 2024.

Forster”Ba média dékada 2016-2025, akesimentu ne’ebé observadu relativamente ba 1850-1900 maka 1.26 [1.13 to’o 1.36] °C, ne’ebé 1.24 [1.0 to’o 1.5] °C maka induzidu hosi ema.”

Lynas, Mark; Houlton, Benjamin Z.; Perry, Simon (19 Outubru 2021). “Konsensu boot liu 99% kona-ba mudansa klimátika ne’ebé kauza hosi ema iha literatura sientífika ne’ebé hetan revizaun hosi maluk sira”. Karta sira Peskiza Ambientál nian. 16 (11): 114005. Bibcode:2021ERL….16k4005L. doi:10.1088/1748-9326/ac2966.

Ita-nia Mundu iha Dadus, 18 Setembru 2020

IPCC AR6 WG1 Sumáriu Tékniku 2021: “Konsentrasaun sira CO2, metanu (CH4), no óxidu nitrozu (N2O) aumenta ona ba nível sira ne’ebé maka ladún akontese iha pelumenus tinan 800,000, no iha konfiansa aas katak konsentrasaun CO2 atuál sira la hetan iha pelumenus tinan millaun 2 nia laran.”

IPCC AR6 WG2 SPM 2022: “Aumentu sira ne’ebé observa iha área sira ne’ebé sunu hosi inséndiu sira atribui ona ba mudansa klimátika ne’ebé induzidu hosi ema iha rejiaun balu (konfiansa médiu to’o aas)”

IPCC SROCC 2019: “Iha dékada ikus sira, akesimentu globál lori ba redusaun jeneralizadu hosi kriosfera, ho lakon massa hosi jelu no glaciar sira (konfiansa aas tebes), redusaun sira iha kobertura neve nian (konfiansa aas tebes) no extensaun no espessura jelu tasi Ártiku nian (konfiansa aas tebes), no aumentu iha temperatura konversa (konfiansa aas) hosi jelu.”

EPA (19 Janeiru 2017). “Impaktu Klimátiku sira iha Ekosistema sira”. Arkivadu hosi orijinál iha 27 Janeiru 2018. Rekupera iha 5 Fevereiru 2019. Ekosistema no espésie sira foho nian no ártiku nian maka partikularmente sensivel ba mudansa klimátika… Nu’udar temperatura tasi nian manas no asiduidade tasi nian aumenta, alvejamentu no koral sira mate iha posibilidade atu sai beibeik liután.

IPCC SR15 Ch1 2018:”Emisaun antropojénika zero líkidu sustentavel hosi CO2 no forsa radiativa antropojénika líkidu la’ós-CO2 ne’ebé tun iha períodu dékada barak nia laran sei hapara akesimentu globál antropojéniku iha períodu ne’ebá, maski sei la hapara aumentu nível tasi nian ka aspetu barak seluk hosi ajustamentu sistema klimátiku nian.”

“Konsekuénsia sira hosi mudansa klimátika”. climate.ec.europa.eu. Komisaun Europeia. Rekolla iha 10 Abril 2025.

IPCC AR6 SYR SPM 2023: “Efikásia15 hosi adaptasaun iha hamenus risku klimátiku sira16 dokumenta ona ba kontestu espesífiku sira, setór no rejiaun sira (konfiansa aas) … Limite sira ne’ebé kmaan ba adaptasaun agora daudaun esperiénsia hosi agrikultór sira ho eskala ki’ik no umakain sira iha área kostál ki’ik sira ne’ebé rezulta hosi konfiansa limitasaun finanseira, governasaun, institusionál no polítika (konfiansa aas). Ekosistema tropikál, tasi-ibun, polar no foho nian balun atinji ona limite adaptasaun ne’ebé maka’as (konfiansa aas Adaptasaun la prevene lakon no estragu hotu-hotu, maski ho adaptasaun ne’ebé maka efetivu no molok atinji limite ne’ebé maka kmaan no maka’as (konfiansa aas).”

Tietjen, Bethany (2 Novembru 2022). “Lakon no estraga: Sé maka responsavel bainhira mudansa klimátika estraga nasaun sira ne’ebé kiak liu iha mundu?”. Konversa. Rekolla iha 30 Agostu 2023.

“Mudansa Klimátika 2022: Impaktu sira, Adaptasaun no Vulnerabilidade”. IPCC. 27 Fevereiru 2022. Rekolla iha 30 Agostu 2023.

Ivanova, Irina (2 Juñu 2022). “California rasiona hela bee iha tempu rai-maran ne’ebé aat liu iha tinan 1,200 nia laran”. CBS News.

“2024 – tinan daruak ne’ebé maka halo rekorde, tuir tinan 2023 ne’ebé maka esepsionál”. Programa Copernicus nian. 10 Janeiru 2025. Rekupera iha 10 Janeiru 2025.

Carrington, Damian (10 Janeiru 2025). “Tinan ne’ebé manas liu iha rejistu haruka planeta liu 1.5C hosi manas ba dala uluk iha 2024”. The Guardian. Hetan iha 10 Janeiru 2025.

IPCC AR6 WG1 Sumáriu Tékniku 2021

Programa Ambiente Nasoins Unidas nian 2024, p. XVIII: “Implementasaun kompletu no kontinuasaun hosi nivel esforsu mitigasaun nian ne’ebé implika hosi senáriu sira NDC inkondisionál ka kondisionál hamenus projesaun sira-ne’e ba 2.8 °C

Publisidade

Leave a Reply

Latest Post

error: Content is protected !!