Top

Hari’i Sidadaun ida ho Maturidade Sívika no transforma Juventude sai “ Eroi Foun ba Nasaun”

madi

(Reflesaun ida husi kazu omesídiu agravadu alin “PALOMA”)

Hakerek husi : Madiba

Povu Timor-Leste hakat liu ona funu naruk ida ne’ebé nakonu ho terus no sakrifísiu molok restaura nia independénsia iha tinan 2002. Maski nune’e, liu ona dékada rua hafoin ukun rasik-an, dezenvolvimentu nasionál la depende de’it ba infraestrutura fízika ka kresimentu ekonómiku, maibé depende liu ba kualidade morál, étika, no konsiénsia sívika husi nia sidadaun sira. To’o ohin loron, sosiedade Timor-Leste sei enfrenta hela dezafiu husi mentalidade pós-konflitu (post-conflict mentality) no trauma istóriku husi okupasaun ne’ebé naruk. Kondisaun psikolójiku no sosiál ida-ne’e, bainhira la hetan atensaun sistemátika husi Estadu, bele sai bareira ba ambiente moris hakmatek no estabilidade Nasionál. Edukasaun sívika define nu’udar prosesu estruturadu ida atu eduka sidadaun sira kona-ba sira-nia direitu no devér konstitusionál, hodi hakbiit no motiva sira atu partisipa ho ativu no kontribui ho efetivu ba Pás no Dezenvolvimentu Nasionál. Iha kuadru ida-ne’e, ‘Sidadaun Timoroan Di’ak’ mak ema ne’ebé hatene nia direitu no responsabilidade, hakru’uk ba lei no orden, halo tuir étika, respeita ema seluk nia direitu, no prontu atu servisu ba di’ak komún.

Vizaun Seguransa Interna 2030 & Seguransa Umanu (Human Security)
Tuir mandatu Governu IX liu husi Ministériu Interiór, vizaun seguransa interna ba tinan 2030 mak: ‘Sidadaun Timor-Leste hotu-hotu sei moris iha paz, livre husi ta’uk no moris hakmatek iha ambiente ne’ebé progresivu, no komunidade sente livre atu kontribui ba paz no dezenvolvimentu nasionál.’ Konseitu ida-ne’e hatuur Ema iha sentru no rekoñese ligasaun metin entre seguransa no dezenvolvimentu (security-development nexus): bainhira la iha seguransa sei la iha dezenvolvimentu, no bainhira la iha dezenvolvimentu sei la iha seguransa.

Maibé resposta estratéjika ba realidade sosiál no dadus empíriku ne’ebé hatudu vulnerabilidade iha koezaun sosiál, liuliu entre jerasaun foin-sa’e sira. Análize ba dadus nasionál hatudu tendénsia xave neen (6) ne’ebé ezije intervensaun urjente: Mentalidade Pós-Konflitu no Hahalok Anti-Sosiál: Sei eziste tendénsia atu rezolve problema ho violénsia fízika, estragu ba fasilidade públiku, no falta respeitu ba regra moris hamutuk nian, ne’ebé reflete trauma pasadu no frakeza iha kontrolu sosiál. Aumentu ba Kriminalidade no Konflitu Grupu: Dadus husi Seksaun Jestaun Insidente PNTL hatudu katak estatístika krime Nasionál sa’e maka’as iha tinan hirak ikus ne’e, husi kazu 3.956 iha tinan 2017 no 3.948 iha tinan 2022, sa’e ba kazu 5.399 iha tinan 2023, 5.292 iha tinan 2024, no 4.704 iha tinan 2025. Maioria perturbasaun orden públiku no aktu violentu envolve membru husi Grupu Arte Marsiál (GAM) no Grupu Arte Rituál (GAR), ne’ebé dala barak konverte an husi organizasaun desportiva no kulturál ba grupu delinkuente. Presaun Demográfika no ‘Protusaun Juventude’ (Youth Bulge): Populasaun Timor-Leste iha tinan 2026 atinje ona ema 1.440.763, ho maizumenus 54,7% mak foin-sa’e sira ne’ebé seidauk to’o tinan 25 no idade médiu tinan 22,1. Maski estrutura demográfika joven ida ne’e reprezenta dividendu boot ba kresimentu ekonómiku, bainhira la jere ho oportunidade edukasaun no empregu ne’ebé adekuadu, bele nakfilak sai ‘bomba demográfika’ ne’ebé hamosu instabilidade sosiál no polítika. Fenómenu ‘Juventude Kna’ar laek’ (Idle Youth / NEET): Timor-Leste agora daudaun manifesta karakterístika juventude ne’ebé la halo buat ida: 22% husi foin-sa’e sira la iha empregu, edukasaun, ka formasaun (koñesidu nu’udar NEET). Husi joven idade tinan 15–24, mane 17% de’it no feto 11% mak iha empregu formál. Tinan-tinan, maizumenus foin-sa’e Timor-oan hamutuk 28.000 tama iha merkadu traballu, maibé 10% de’it mak hetan absorsaun. Tanba falta oportunidade ekonómika, foin-sa’e barak halo migrasaun ba rai-li’ur, mete Grupo Arte Marsiais, bele mos komete a’an iha rede tráfiku droga, tráfiku umanu nu’udar meiu atu buka protesaun sosiál no identidade. Tendénsia Taxa Dezempregu no Kauza Abut Krime: Maski taxa dezempregu hatudu tendénsia di’ak husi 2013 to’o 2023, projesaun ekonómika hatudu katak taxa dezempregu sa’e fali ba 2,19% iha tinan 2025 no projetadu to’o 3,00% iha tinan 2026. Tuir Relatóriu PNTL 2024, kauza prinsipál ba krime no halerik komunidade nian ba seguransa mak dezempregu, aumentu konsumu alkool, krize valór morál, menus edukasaun sívika, no rivalidade GAM/GAR.

Mudansa Mentalidade no sai “ Eroi foun ba Nasaun”

Atu hakotu síkulu violénsia no mentalidade pós-konflitu, edukasaun sívika importante tebes, laos  de’it transferénsia koñesimentu teóriku, maibé prosesu transformasaun sosiál. Presija trasa objetivu estratéjiku atu harii kultura demokrátika ida ne’ebé metin: Reafirma Valór Ukun Rasik-An: Hahi’i no hametin valór no prinsípiu sira Ukun Rasik-An nian ne’ebé hatuur iha Konstituisaun RDTL nu’udar nasaun soberanu no estadu direitu demokrátiku. Hametin Governasaun Demokrátika: Hasa’e nivel edukasaun sívika hodi hamosu sistema governasaun ida ne’ebé respeita direitus umanus no valoriza partisipasaun públiku iha dezenvolvimentu nasionál. Hakribi Violénsia no Promove Toleránsia: Forma sidadaun ne’ebé hakribi violénsia no iha toleránsia boot ba diversidade valór, kultura, relijiaun, no sistema governasaun. Juventude tenki iha Kapasidade Análize Krítika: Hakbiit sidadaun atu tetu, sukat, no analiza asuntu sosio-ekonómiku, polítiku, no kulturál hodi partisipa ho konstrutivu. Narativu ‘Eroi Foun ba Nasaun’: Habelar espíritu nasionalismu no patriotismu modernu, hodi transforma kna’ar sidadaun Timoroan nian sai ‘Eroi Foun’ iha konstrusaun Estadu no dezenvolvimentu sustentavel. Maturidade Sívika Sosiál: Muda sidadaun husi pozisaun observadór pasivu ne’ebé halo krítika de’it ba ajente ativu ne’ebé servisu ba di’ak komún.

Reflesaun Maturidade Sívika
“Ita-nia ukun-an seidauk kompletu. Presiza maturidade sívika sosiál katak servisu ba buat komú nian.”  — Pe. Locatelli, SDB“ Ita manán ona ukun- an, maibe ita lakon iha moral” – Amo Bispo Dom Carlos Ximenes Filipe Ximenes Belo, SDB.

Maturidade sívika ezije dimensaun tolu: (1) Responsabilidade Sosiál (atua ba problema komún sein hein de’it Estadu); (2) Legál & Étika (hakru’uk ba lei no halakon hanoin katak ‘lei ne’e ba ema seluk de’it, la’ós ba ha’u’); no (3) Empatia & Toleránsia. Iha prátika, mudansa mentalidade presija iha elementu importante tolu: Hanoin (Attitude), Hahalok (Behaviour), no Kontestu (Context). Bainhira elementu tolu ne’e hetan intervensaun hamutuk, sosiedade sei transforma sidadaun sira sai kategoria produtivu tolu: Sidadaun Demokrátiku (komprende direitu no partisipasaun polítika), Sidadaun Ativu (envolve iha prevensaun konflitu no moris komunitária), no Sidadaun Produtivu (iha abilidade empreendedorizmu atu sustenta moris-di’ak).

Presija iha medidas estratéjikas atu prevene krime, atu violentu sira, Konflitu sira iha nivel Nasionál no Munisipál  hanesan tuir mai ne’e :  Hamutuk ho Liña Ministeriu sira halo sinérjia direta ho Prosesu Desentralizasaun no Poder Lokál: tenke integra Rede Pontu Fokál Munisípiu diretamente ho estrutura Autoridade Munisipál, Administradór Postu Administrativu, no Konsellu Suku sira. Envolvimentu Xefe Suku no Xefe Aldeia sira esensiál atu adapta konteúdu edukasaun sívika ba realidade kulturál no lisan lokál (hanesan tara-bandu) hodi hametin sentimentu pertensa. Abordajen Integrada ‘Edukasaun Sívika ho Empreendedorizmu’ ba Juventude NEET: Atu halakon fenómenu ‘juventude kna’ar laek’, formasaun sívika no diálogu paz tenke la’o hamutuk kedas ho pakote kapasitasaun ekonómika no asesu ba mikro-kréditu ka ekipamentu produtivu liu husi Planu negosiu sira atu asesu kréditu, hodi transforma grupo arte-marsiais sira sai Grupo produtiva, liuliu iha setór agrikultura moderna, pekuária, no ekonomia kriativa. Transformasaun Lideransa GAM/GAR sai Parseria ba Paz: Duké haree grupu arte marsiál no rituál nu’udar ameasa de’it, presiza envolve sira-nia estrutura lideransa iha nivel Munisipál nu’udar parseiru estratéjiku iha eventu desportivu, kulturál, no servisu komunitáriu, hodi kanaliza enerjia joven sira-nian ba kompetisaun saudável.

Atu konklui hakerek nain hakarak salienta mos katak, polítika seguransa umanu, no intervensaun sosio-ekonómika ba juventude, Estadu la’ós de’it buka atu hamenus estatístika krime, maibé atu harii kultura sidadania ida ne’ebé maduru, inkluzivu, no produtivu. Bainhira instituisaun estadu, autoridade lokál, sosiedade sivíl, no foin-sa’e sira la’o hamutuk ho espíritu “Eroi Foun ba Nasaun”, Timor-Leste sei konsolida paz ne’ebé metin no realiza dezenvolvimentu sustentavel ba jerasaun hotu. Universidade sira iha Timor Leste mos rekomenda atu Kria ona  Konsellu servisu klíniku sira: Sentru apoiu psikolójiku iha Universidade. atu nunee bele apoio ka fo assistensia ba estudante sira nebe esperiensia mental health issues (doben fo para), presaun, anxiety no problema psikolojia seluk tan, iha kampus ida idak. Ministeriu Ensinu Superior bele integra Politika ida ne’e hamutuk ho Universidade  sira atu implementa ida ne’e.

Publisidade

Leave a Reply

Latest Post

error: Content is protected !!