DILI, 01 Agostu 2025 (TATOLI) – Banku Nasionál Dezenvolvimentu Timor-Leste (BNDTL) ne’ebé foin dezeña hanesan instituisaun foun hodi promove dezenvolvimentu ekonómiku nasionál iha papél ne’ebé la hanesan ho Banku Nasionál Komérsiu Timor-Leste (BNCTL, sigla portugés) no banku sira seluk.
Asesora husi Ministériu Planeamentu no Investimentu Estratéjiku, Maria Gonçalves, halo esplikasaun téknika katak BNDTL hanesan banku foun ka instituisaun finanseira dezenvolvimentu, la’ós banku komersiál hanesan BNCTL.
Nia salienta katak BNCTL mak banku komersiál ne’ebé aseita depózitu públiku no fornese servisu finanseiru bankáriu hanesan poupansa, empréstimu pesoál, no servisu tranzasaun sira seluk.
Entretantu, BNDTL nu’udar instituisaun finanseira dezenvolvimentu ne’ebé la simu depózitu husi públiku ein jerál no sei la kompete ho banku komersiál sira. “Ninia foku maka finansiamentu setór estratéjiku sira no apoiu dezenvolvimentu ekonómiku”, Maria Gonçalves dehan bai ha semináriu kona-ba konseitu Banku Nasionál Dezenvolvimentu Timor-Leste, iha Ministériu Finansa, ohin.
Nia subliña BNDTL sei sai hanesan “cola” ba ekonomia nasionál, hodi fó apoiu finanseiru ba projetu dezenvolvimentu sira ne’ebé antes ne’e susar atu hetan asesu husi banku komersiál sira.
Tuir Maria Gonçalves, banku ne’e sei fasilita finansiamentu médiu no longu prazu ba empreza ki’ik no médiu sira, liuliu sira ne’ebé laiha asesu ba bankáriu ka sistema kontabilidade ne’ebé adekuadu.
Maria realsa BNDTL nia prezensa sei lori benefísiu ba tempu naruk, la’ós de’it ba negósiu sira maibé mós ba nasaun tomak. Banku ne’e sei sai nu’udar prekursór ba Timor-Leste nia integrasaun iha merkadu finanseiru internasionál liuhusi estabelese sistema finansiamentu ida ne’ebé estruturadu no kredivel liu.
“Asesu ba dezenvolvimentu instituisaun finanseira sira hanesan BNDTL sei ajuda kria fonte reseita foun sira ba nasaun. Ho mekanizmu alvu ida, ita bele dirije finansiamentu ba setór prioridade nasionál sira”, nia esplika.
Iha etapa tuirmai, Governu sei trasa no submete ezbosu lei ne’ebé regula estabelesimentu BNDTL ba Banku Sentrál Timor-Leste (BCTL) hodi hetan aprovasaun ofisiál, nune’e husi semináriu ida-ne’e hanesan parte ida husi prosesu konsulta públika atu garante katak parte interesada hotu kompriende kona-ba papél, funsaun, no limitasaun husi banku dezenvolvimentu ne’e.
Vise-Primeiru-Ministru no Ministru Koordenadór ba Asuntu Ekonómiku no Ministru Turizmu no Ambiente, Francisco Kalbuadi Lay, haktuir kriasaun BNDTL nu’udar parte ida husi vizaun estratéjika Governu nian atu alkansa kreximentu ekonómiku ne’ebé inkluzivu no sustentavel.
Nia lembra katak kriasaun banku dezenvolvimentu ne’e rasik hahú kedas iha governasaun dahaat nian no foin mak tama iha faze implementasaun konkreta.
“Objetivu mak atu kria empregu, hamenus dependénsia ba importasaun, no estimula kreximentu ekonómiku, liuliu iha setór produtivu sira hanesan agrikultura”, Kalbuadi Lay hateten.
Prosesu estabelesimentu banku ne’e envolve kolaborasaun interministeriál entre Ministériu Koordenadór Asuntu Ekonómiku (MKAE), Ministériu Finansa, no apoiu husi planeamentu.
Governadór BCTL, Hélder Lopes, konsidera inisiativa Governu nian hodi estabelese BNDTL ne’e nu’udar pasu estratéjiku hodi loke asesu ba kapitál no estimula kreximentu ekonómiku nasionál.
BCTL nu’udar instituisaun reguladora no fiskalizasaun ne’ebé independente, prontu atu halo revizaun ba kandidatura ba estabelesimentu BNDTL, enkuantu kaer metin prinsípiu estabilidade no kreximentu setór finanseiru nian.
“Estabelesimentu BNDTL tenke adere ba padraun internasionál sira, maibé adapta ba kontestu Timor-Leste nian. Ne’e hanesan krusiál, nune’e susesu husi banku sira dezenvolvimentu nian iha nasaun sira seluk bele replika ho efetivu iha ne’e”, nia esplika.
Governante ne’e destaka mós dezafiu asesu ba kapitál, ne’ebé sai nafatin barreira ba setór privadu iha Timor-Leste. Nia afirma katak BNDTL hein atu halo ponte ba nesesidade ida-ne’e liuhusi mekanizmu merkadu ne’ebé estruturadu no koordenadu.
Notísia relevante: Xanana: Estabelesimentu BNDTL hanesan pasu estratéjiku atu harii ekonomia ida forte
Jornalista: Arminda Fonseca
Editora: Maria Auxiliadora




