DILI, 29 Agostu 2025 (TATOLI) – Hanesan parte ida husi edisaun dahuluk Dili Internationál Trade Expo, nasaun Kamboja destaka integrasaun nasaun nian iha Asosiasaun Nasaun Sudeste Aziátiku (ASEAN) no Organizasaun Mundiál Komérsiu (OMK) sai hanesan pontu krusiál ba diversifikasaun no transformasaun ekonómika Kamboja nian esportasaun sira.
Deklarasaun ne’e hato’o husi Ministru Komérsiu Kamboja, Pich Rithi, iha loron daruak eventu DITE 2025, ne’ebé hala’o iha Pavillaun Multipropózitu Grupu Mídia Nasionál nian iha Dili, ho tema “Integrasaun Ekonómika Kamboja nian iha ASEAN: Esperiénsia sira no Oportunidade sira”.
Pich Rithi subliña susesu Kamboja nian iha integrasaun rejionál no globál, hodi hateten katak nasaun nia integrasaun iha ASEAN iha tinan 1999 sai hanesan esperiénsia ida ne’ebé transformativa, iha dékada rua ho balun liubá, ligasaun ekonómika sira ne’ebé besik liu iha rejiaun ne’e kontribui maka’as ba dezenvolvimentu.
Governante ne’e mós afirma katak marku sira-ne’e loke ona oportunidade foun sira ba esportasaun, investimentu, no diversifikasaun industriál sira.
Tuir dadus ne’ebé nia aprezenta, Produtu Internu Brutu (PIB) per kapita nasaun nian aumenta husi $400 iha 2004 ba $1.875 iha 2023, enkuantu volume komérsiu aumenta husi billaun $2,8 iha tinan 2000 sa’e ba billaun $55,4 iha 2023.
“Ohin loron, Kamboja halo esportasaun ba merkadu liu 170, ho karteira ida ne’ebé hakat liu setór textil, agora inklui produtu agríkola sira, eletróniku, no komponente automóvel sira”, nia hateten iha Bebora ohin.
Pich Rithi mós destaka Kamboja nia pozisaun kompora ho Nasaun Menus Dezenvolvida (PMD, sigla portugés), iha tinan 1995 Kamboja iha pozisaun 47.⁰ maibé halo mudansa sa’e pozisaun 7.⁰ iha 2023. Nasaun ne’e hein atu gradua husi kategoria PMD, iha Dezembru 2029 no hakarak sai nasaun ida ho rendimentu médiu aas iha tinan 2030 no nasaun ida ho rendimentu aas iha 2050.
Nia rekoñese, maski atu atinje progresu ida-ne’e, sei hasoru dezafiu sira ne’ebé persistente, hanesan disparidade sira dezenvolvimentu nian entre membru sira ASEAN nian, barreira sira la’ós-tarifa nian, no inserteza globál sira relasiona ho kadeia fornesimentu sira, risku sira klimátiku nian, no volatilidade merkadu nian.
Maski nune’e, nia destaka área estratéjika sira oportunidade nian ba rejiaun, maka transformasaun dijitál, kreximentu verde, no dezenvolvimentu kapitál umanu.
“Integrasaun ekonómika ASEAN nian la’ós de’it aspirasaun, ida-ne’e hanesan responsabilidade ida ne’ebé fahe hamutuk, ita bele nakfilak dezafiu sira ba oportunidade no oportunidade sira ba prosperidade duradoura ba ita-nia povu”, dehan.
Iha fatin hanesan, Ministru Interiór, Francisco Guterres, reprezenta Vise-Primeiru-Ministru, Francisco Kalbuadi Lay, destaka Ezekutivu timoroan nia kompromisu hodi kria ambiente negósiu ida ne’ebé robustu, transparente no amigavel ba investimentu.
“Timor-Leste la’ós de’it hanesan rai ida ho paizajen impresionante sira no riku kultura, maibé mós nasaun ida ne’ebé nakonu ho oportunidade sira ne’ebé hein atu deskobre”, nia hateten.
Ministru subliña katak linguajen universál investimentu nian bazeia ba pilár fundamentál sira hanesan serteza jurídika, estabilidade, no previzibilidade. Nia mós garante katak direitu ba propriedade hetan protesaun katak Estadu direitu demokrátiku hetan respeitu tomak.
Francisco Guterres reforsa katak nasaun ne’e iha merkadu ida ne’ebé joven, reziliente ne’ebé ansi tebes ba sasán no servisu sira ho kualidade, destaka Timor-Leste nia lokalizasaun estratéjika nu’udar odamatan naturál ba merkadu aziátiku sira.
“Objetivu husi fórum ne’e, atu estabelese parseria ne’ebé forte no fó benefísiu ba malu, promove produtividade, asesu ba merkadu globál sira, no dezenvolvimentu ekonómiku ne’ebé sustentável”, dehan.
Ministru Komérsiu no Indústria, Filipus Nino Pereira, afirma katak fórum no Expo ne’e la’ós eventu kalendáriu de’it, maibé materializasaun ba vizaun estratéjika Timor-Leste nian.
“Ita-nia vizaun fó prioridade ba integrasaun ekonómika globál, promosaun ba setór privadu ida ne’ebé forte, no kriasaun ponte sira ne’ebé forte, ho benefísiu ba malu ho mundu. Ita-nia nasaun joven no dinámiku estabelese lalais iha palku ekonómiku rejionál no globál”, nia subliña.
Ministru mós afirma katak Timor-Leste nia adezaun foin lalais ba Organizasaun Mundiál Komérsiu no integrasaun ne’ebé la’o hela iha ASEAN hanesan pasu fundamentál sira hodi koloka nasaun ne’e nu’udar parseiru ekonómiku ida ne’ebé konfiavel no destinu investimentu ida ne’ebé atrativu.
“Ami hakarak partisipante sira hotu iha ne’e hetan oportunidade negósiu ne’ebé di’ak liu no deskobre nasaun ida-ne’e nia potensiál atu harii futuru ho determinasaun no ambisaun. Ita iha rekursu naturál úniku, lokalizasaun jeoestratéjiku privilejiadu iha sudeste aziátiku, no, liuliu, povu ida ne’ebé reziliente no badinas”, nia akresenta.
Tuir nia, dezenvolvimentu Empreza Mikro, Ki’ik, no Médiu (EMME) ne’e sentrál ba ekonomia Timor-Leste nian, nu’udar motór ba ekonomia no koluna vertebrál ba komunidade sira.
Prezidente Kámara Komérsiu no Indústria Timor-Leste (CCI-TL), Jorge Serrano, subliña CCI-TL nia papél hodi fasilita ekosistema emprezariál no liga emprezáriu sira ba oportunidade reál sira.
“Fórum ida-ne’e reprezenta liu fali konvensaun negósiu ida de’it. Hanesan “fatin enkontru ida ba ideia sira, ema sira, no projetu sira ne’ebé, hamutuk, bele dudu kreximentu ekonómiku, diversifika produsaun nian, no kria empregu sira ho kualidade ba timoroan sira”, nia hateten.
Ezekutivu destaka importánsia husi parseria públiku-privada, mak dezenvolvimentu sustentavel, diversifikasaun ekonómika, no investimentu iha kapitál umanu, hodi destaka setór estratéjiku sira ho potensiál boot, hanesan infraestrutura, agronegósiu, enerjia, turizmu, transformasaun dijitál, komérsiu, no indústria lokál.
Jorge Serrano reforsa katak CCI-TL komprometidu atu fasilita enkontru B2B, ronda investimentu, vizita téknika, no programa monitorizasaun, promove transparénsia, étika, no responsabilidade korporativu, nune’e relasaun negósiu idaidak hamosu benefísiu konkretu no sustentavel ba ema hotu ne’ebé envolve.
Jornalista: Arminda Fonseca
Editora: Maria Auxiliadora




