DILI, 15 Maiu 2026 (TATOLI) – Provedoria Direitu Umanu no Justisa (PDHJ, sigla portugés) kondena maka’as aktu guarda prizionál na’in-neen ne’ebé halo agresaun fízika hasoru prezu ida husi Nijéria ne’ebé daudaun iha prizaun Bekora.
Provedór Direitu Umanu no Justisa, Virgílio Guterres, dehan PDHJ hetan dadus ne’e liuhusi rezultadu fiskalizasaun iha 27 Abríl 2026 ne’ebé rona informasaun katak iha guarda prizionál baku dadur.
PDHJ lamenta agresaun fízika ne’e no kondena hahalok guarda prizionál hasoru dadur iha komarka, tanba tuir informasaun ne’ebé rekolla husi diresaun prizaun nian katak atuasaun ne’ebé halo ba dadur ne’e tanba nia agresivu, tenta atu ataka guarda prizionál sira.
Maibé, PDHJ hetan informasaun husi prezu sira katak, durante hela besik tinan ida-resin, tama foufoun di’ak, no dadur ne’ebé hetan agresaun disponibiliza tan formasaun inglés ba prezu sira seluk no nia relasaun di’ak ho guarda prizionál tuan sira.
Enkuantu, problema hahú mosu bainhira guarda prizionál foun tama, tanba sira hasai liafuan terrorista, na’uk-teen ba dadur ne’e, entaun nia la gosta liafuan ne’e mak sira halo agresaun fízika hasoru nia iha momentu ne’ebé prezu ne’e atu hasoru nia agvogadu.
“Sira konflitu ho lei ne’ebé vigora iha rai ida-ne’e. Entaun, balun hetan ona pena no balun sei iha prosesu julgamentu, maski sira halo infrasaun ruma hasoru lei, maibé hanesan ema no sidadaun sira kontinua iha direitu umanu, direitu atu hetan tratamentu dignu husi guarda prizionál sira ne’ebé Estadu selu atu tau atensaun ba dadur sira”, Virgílio Guterres hateten iha konferénsia imprensa ne’ebé realiza, ohin.
Tuir nia, ko’alia kona-ba direitu umanu ne’e implementa hotu mós ba dadur sira no direitu ne’e mak atu hetan tratamentu umanu, identidade fízika, ai-han nutritivu, saúde no iha direitu hetan komunikasaun ho sira-nia família no advogadu sira ne’ebé fó hela asisténsia legál sira.
Guarda prizionál sira-nia serbisu mak atu fasilita no garante katak direitu sira ne’e garatidu iha prizaun. Durante dadur iha prizaun, labele hetan torturasaun tanba Konstituisaun asegura katak ema ne’ebé sai dadur tenke hetan tratamentu ne’ebé dignu.
“Bainhira lei la premite entaun ita mós labele kontra fali. Ba kazu ida-ne’e, Provedór ho inisiativa sei hahú investigasaun hodi rekolla informasaun hodi hatene, maibé hakarak mós husu ba Ministériu Justisa tanba prizaun iha nia okos atu hahú halo investigasaun foti medida hasoru guarda prizionál sira ne’ebé viola sira-nia kompromisu étiku hodi halo agresaun fízika hasoru dadur iha laran”, nia hato’o.
Tuir dadus no informasaun ne’ebé iha, prezu ne’e nia kazu daudaun la’o hela iha prosesu julgamentu, no ho atuasaun sira ne’e afeta ba nia saúde fraka tebes. Ho hahalok sira ne’e, halakon konfiansa husi sidadaun ne’e ba Timor-Leste nia sistema justisa nian.
Virgílio Guterres akresenta katak dadus ne’ebé sira rekolla kona-ba guarda prizionál na’in-neen ne’e, iha rua mak tuan no foun haat. Ministériu Justisa presiza loke investigasaun, nune’e bele foti medida ho rigór ka to’o posibilidade bele despede sira ne’ebé viola regra, liuliu hahalok ne’ebé hamoe Estadu.
Tuir Provedór, hahalok sira ne’e hamoe Estadu, tanba tuir relatóriu anuál PDHJ, dezde tinan haat liubá iha dezenvolvimentu ne’ebé kapa’as tebes kona-ba dezempeñu guarda prizionál sira, tanba la tama iha lista violadór direitu umanu nian. Timor-Leste hetan apresiasaun maka’as iha rejiaun no organizasaun internasionál sira ne’ebé tau matan ba dadur sira.
Ba kestaun ne’e, PDHJ iha ona komunikasaun informál balun ho Ministériu Justisa atu foti medida. Aleinde ne’e, sira mós halo monitorizasaun ba prizaun Glenu, katak iha dadur estranjeiru balun moras no labele konsumu hahán ne’ebé fornese husi prizaun.
Tanba ne’e, sira ezije kle’ur ona ba prizaun atu fasilita sira-nia família lori hahán ba sira, tanba diresaun prizaun uluk ne’e bele fasilita, maibé ho mudansa ba lideransa no diresaun foun taka tiha posibilidade ida-ne’e.
Ba asuntu ida-ne’e, provedoria halo ona komunikasaun ho Ministériu Justisa atu buka meiu hodi fasilita, tanba asesu ba hahán ne’e mós sai sira-nia direitu.
Tuir nia, bainhira iha regra interna ne’ebé hateten labele fasilita hahán husi li’ur tenke buka meiu atu iha komunikasaun ho família ka sidadaun entranjeiru ne’e nia embaixada hodi buka solusaun.
Iha biban ne’e, nia parte apela ba guarda prizionál iha Bekora, Glenu, no Suai, tanba Estadu selu hodi kontribui ba nasaun no respeita sidadaun sira-nia serbisu.
Jornalista: Arminda Fonseca
Editora: Maria Auxiliadora
