iklan

INTERNASIONÁL, POLÍTIKA

Timor-Leste adere ba ASEAN hanesan vitoria koletiva povu TL nian

Timor-Leste adere ba ASEAN hanesan vitoria koletiva povu TL nian

Serimonia Asinatura Deklarasaun Adezaun Timor-Leste ba ASEAN ne’ebe halao iha Sentru Konvensaun Kuala Lumpur (KLCC), Malaysia, Domingu (26/10). Imajen GPM

DILI, 07 Novembru 2025 (TATOLI)–Ministru Negósiu Estranjeiru no Kooperasaun (MNEK), Bendito dos Santos Freitas, hateten Timor-Leste nia adezaun ba ASEAN hanesan membru plenu ne’ebé ofisializa iha fulan-Outubru liu-ba iha Malázia, hanesan vitoria koletivu povu Timor-Leste nian.

Notísia Relevante: Ofisialmente Timor-Leste sai membru ASEAN, PM Xanana : “Ami prontu servisu hamutuk”

“Adezaun ita-nian ba ASEAN ida-ne’e vitoria konkista koletivu povu Timor-Leste nian,” Ministru Bendito hateten iha ámbitu diskusaun Orsamentu Jerál Estadu (OJE) iha faze jeneralidade ba loron da-tolu, iha Parlamentu Nasionál, sesta ne’e.

Nia dehan, antes Timor-Leste adere ba ASEAN liuhusi prosesu ne’ebé naruk no kontribuisaun ema hotu nian iha prosesu sira-ne’ebé liu ona.

“Ema hotu nia kontribuisaun, maibé ha’u atu hateten mós katak atnes ne’e Vise-Ministra Asuntu ASEAN Milena Rangel hamutuk ho nia ekipa servisu maka’as oinsá atu kumpre roteiru hitu (7) ne’ebé mak define ita-nia adezaun iha fulan-kotuk,” nia dehan.

Vise-Ministra Asuntu ASEAN, Milena Rangel, reforsa roteiru ne’ebé atu asegura Timor-Leste nia adezaun ba membru plenu ASEAN liuhusi prosesu naruk ne’ebé Timor-Leste konsege finaliza.

“Roteiru ne’e ita simu iha maiu 2023 no implementa roteiru ne’e iha fulan-Agostu 2023 no Governu halo kedan servisu hodi resposta roteiru ne’ebé ho kriteria hitu (7) no ikus iha 26 fulan-Outubru, ita ofisializa ona hanesan membru plenu ASEAN,” Milena hateten.

Antes adere ba membru plenu ASEAN, MNEK hamutuk ho liña ministeriál hotu ne’ebé hala’o portofoliu sosiu kulturál, polítika seguransa no ekonomia konsege asegura Timor-Leste nia adezaun hodi responde ho di’ak ba kriteria hirak ne’ebé ASEAN fó ba Timor-Leste.

Antes ne’e, iha 29 Maiu 2025, Governu liuhusi reuniaun Konsellu Ministru aprova projetu Rezolusaun Governu ne’ebé aprezenta husi Vise-Ministra ba Asuntu ASEAN, Milena Maria da Costa Rangel, ne’ebé estabelese kriasaun grupu traballu interministeriál ida-ne’ebé responsável ba implementasaun rekomendasoins ne’ebé hatuur iha Deklarasaun Prezidénsia ASEAN nian, nune’e emite iha Simeira ASEAN ba da-46, ho objetivu atu konklui prosedimentu formál sira-ne’ebé nesesáriu.

Nune’e mós, aselera negosiasaun sira kona-ba akordu ekonómiku prinsipál sira-ne’ebé nesesáriu ba prosesu adezaun plenu Timor-Leste nian ba organizasaun ne’e, ne’ebé tuir planu sei hala’o iha fulan-Outubru 2025.

Governu no PN aprova lejislasaun sira

Iha 29 Setembru 2025, Parlamentu Nasionál (PN) aprova akordu lima kona-ba adezaun Timor-Leste ba Akordu kona-ba Estabelesimentu Fundu Fidusiáriu ba Saúde Animál iha ASEAN no Protokolu Altera Akordu nian, Akordu Kooperasaun Enerjétika ASEAN no Akordu Liberalizasaun Servisu Transporte Aéreu, Akordu Janela Únika no Aduaneira.

Akordu kona-ba Estabelesimentu Fundu Fidusiáriu ba Saúde Animál ne’e ho objetivu mak kria mekanizmu finanseiru rejionál dedikadu hodi apoiu programa no inisiativa prevensaun, kontrolu no eradikasaun moras animál ho espesiál foku moras transfronteira ho pontensiál impaktu iha saúde públika, seguransa alimentár no ekonomia Estadu-membru.

Fundu ne’e hanesan instrumentu solidariedade no kooperasaun rejionál, promove mobilizasaun rekursu ba fortalesimentu saúde animál, no dezenvolvimentu kapasidade téknika no instituisionál no apoiu implementasaun polítika sanitária aliña ho prinsípiu abordajen integrada.

Protokolu ne’e mellora mekanizmu operasioná no jestaun fundu, asegura efisiénsia aas, transparánsia no aliñamentu no nesesidade atuál Estadu-membru, inklui país sira-ne’ebé iha prosesu adezaun.

Akordu ne’e konstitui faze estratéjika iha prosesu integrasaun rejionál, permite país asesu finansiamentu tékniku no instituisionál hodi reforsa ninia sistema vijilánsia, resposta sanitária no dezenvolvimentu setór agropekuáriu, iha konformidade ho padraun rejionál ASEAN.

Tuir relatóriu no pareser Komisaun B ba asuntu Negósiu Estranjeiru, Defeza no Seguransa, tuir artigu 2 iha kriasaun fundu ne’e kada Estadu-membru kontribui ho osan ba Fundu tuir kalendáriu kontribuisaun define $100.000 no $300.000 distribui ba tempu tinan lima ka neen.

Komisaun konsidera pakote instrumentu internasionál ne’ebé ezije hodi iha roteiru ne’ebé iha konstitui kumprimentu no obrigasaun prevista ba adezaun país nian ba ASEAN, nune’e favoravel atu hetan aprovasaun proposta rezolusaun ne’e.

Kona-ba aprovasaun adezaun Timor-Leste (TL) ba Akordu Kooperasaun Enerjétika iha ASEAN ho ninia Protokolu Rua no Alterasaun (1995-1997), akordu ne’e asina iha Manila iha 24 Juñu 1986 ho ninia Protokolu Alterasaun 1995 no 1997 atu estabelese kuadru jurídiku ida vinkulativu kooperasaun rejionál iha matéria enerjia, abranje seguransa enerjétika, efisiénsia no konservasaun, formasaun téknika no promosaun investimentu iha setór hotu.

Rekoñese setór enerjétiku nu’udar pilár esensiál seguransa nasionál no dezenvolvimentu ekonómiku, ho integrasaun Timor-Leste ba Akordu ne’e no ninia Protrokolu Alterasaun pasu desizivu hodi krexe seguransa enerjétika, diversifikasaun fonte asesu teknolojia, formasaun no investimentu rejionál.

Kontribui hodi fortalese reziliénsia país hasoru xoke enerjétiku no risku ambientál, permite partisipa iha mekanizmu rejionál emerjénsia enerjétika, efisiénsia no konservasaun, benefísiu transferénsia teknolojia boa prátika.

Relasiona ho aprovasaun ba adezaun ba Akordu Multilaterál ASEAN kona-ba Liberalizasaun Totál Servisu Transporte Aéreu ba Karga ho ninia Protokolu rua ne’e asinadu iha 2009 ho objetivu liberaliza servisu karga aérea entre Estadu-membru asesu direitu tráfegu, izensaun aduaneira no uzu aeronave arrenda, kompleta ho Protokolu rua kona-ba pontu dezignadu no aeroportu internasionál.

Adezaun ba Protrokolu ne’e reprezenta pasu estratéjiku ba integrasaun plena Timor-Leste iha komunidade ASEAN, reforsa konetividade lojístika, komérsiu no insersaun rejionál país.

PN aprova Janela Únika

PN aprova mós proposta rezolusaun númeru 32/VI(2a) aprova adezaun país ba Akordu no Protokolu ASEAN kona-ba Janela Únika.

Akordu ne’e adotadu iha Kuala Lumpur, Malázia 4 Setembru 2015, konstitui rejime jurídiku vinkulativu ba implementasaun Janela Únika ASEAN nu’udar plataforma dijitál rejionál ba troka eletrónika informasaun komersiál, aduaneira no lojístika.

Janela Únika ASEAN konstitui infraestrutura instituisionál esensiál ba aplikasaun efisiente dispozisaun Akordu kona-ba Komérsiu Merkadória ASEAN, inklui fasilita sirkulasaun transfronteira merkadoria.

Promove transparénsia iha prosedimentu aduaneiru, redús barreira laiha tarifa no asegura intoruperabilidade sistema nasionál Janela Únika Estadu-membru ASEAN.

PN Matéria Aduaneira

Parlamentu Nasionál aprova mós proposta rezolusaun PN númeru 33/VI(2a) adezaun país ba Akordu ASEAN iha Matéria Aduaneira.

Akordu ne’e adotadu iha Phnom, Kamboja, iha 30 Agostu 2012, ho objetivu armoniza no norma prosedimentu aduaneiru, promove no fasilitasaun komérsiu rejionál no reforsa kooperasaun téknika entre Estadu-membru ASEAN.

Akordu ne’e reprezenta pasu esensiál ba Timor-Leste nia integrasaun iha ASEAN kontribui hodi modernizasaun administrasaun aduaneiru nasionál, aumenta transparénsia no efisiénsia prosedimentu no promosaun ho previzibilidade aas ba operadór ekonómiku.

Akordu investimentu ASEAN ne’ebé aprova husi PN

Iha 20 Outubru 2025, Parlamentu Nasionál (PN) Timor-Leste aprova ona adezaun Timor-Leste ba Akordu Globál Investimentu ASEAN no respetivu protokolu haat (4) ho rezultadu votasaun a-favór 64, laiha kontra no abstensaun.

Akordu ne’e adotadu iha Cha-an, Tailándia iha 2009, ho ninia Protokolu Alterasaun (2014, 2017 no 2020) estabelese kuadru jurídiku ida abrajente ba liberalizasaun, fasilitasaun, promosaun no protesaun investimentu iha rejiaun.

Konsidera adezaun ba akordu ne’e no respetivu protokolu konstitui rekizitu fundamentál iha roteiru bá adezaun país bá ASEAN, iha kuadru pilár ekonómiku no bele implementa hafoin adezaun formál.

Iha relatóriu ikus ASEAN subliña signifikativa ba implementasaun roteiru ba adezaun plena Timor-Leste ba organizasaun aprovadu iha Maiu 2023, durante simeira ba da-42 ASEAN iha Labuan Bajo, permite konklui husi prontidaun país hodi asume kualidade membru.

Nune’e mós Simeira ASEAN realiza iha Malázia iha Maiu 2025, líder sira deside admite formalmente Timor-Leste hanesan membru 11 ASEAN, ne’ebé sei ofisializa iha Simeira ASEAN da-47 iha Malázia iha 26 Outubru ne’e.

Tuir Konstituisaun kompete ba Parlamentu Nasionál atu halo aprovasaun akordu internasionál no proposta mai husi Governu.

Vise Ministra ASEAN, Milena Rangel, hateten akordu ida-ne’e abrajente ba ASEAN nia ko’alia kona-ba investimentu, nune’e mós lei sosiedade komersiál, prioriza setór estratéjiku hanesan agrikultura no seluk tan, reforsa kapasidade instituisionál monitoriza investimentu estranjeiru garante transparánsia real no benefísiu povu.

Antes ne’e, iha semana hirak liubá, Parlamentu Nasionál aprova ona tratadu no akordu hamutuk 26 relasiona ho adezaun país ba ASEAN.

Governu aprova proposta rezolusaun 15 kona-ba adezaun TL ba ASEAN

Iha 12 Setembru 2025, Governu Timor-Leste aprova ona Proposta Rezolusaun 15 husi Parlamentu Nasionál, ne’ebé aprezenta husi Vise-Ministra ba Asuntu ASEAN, Milena Maria Rangel, nu’udar parte atu kumpre kompromisu sira-ne’ebé halo ona iha roteiru ba adezaun plena Timor-Leste iha ASEAN.

Milena Rangel dehan loron ba adezaun ne’e besik daudaun ona, maibé iha rekezitu balun tenke kumpre, tanba ne’e mak liuhusi Konsellu Ministru estraordinária lori tan akordu sira-ne’ebé tenke finaliza iha duni roteiru nia-laran, liuliu kritériu daruak nian iha akordu 75 ho instrumentu legál lubuk ida.

“Ohin, ita lori mai ne’e husi parte komunidade polítika seguransa nian iha hitu ne’ebé tenke halo duni proposta rezolusaun ba Parlamentu Nasionál inklutativu nia karáter solene hetan aprovasaun iha Parlamentu Nasionál. Nune’e, iha parte komunidade ekonómiku ninian iha akordu ualu, nune’e ohin loron mai Konsellu Ministru haree, aprova, ohin kedas haruka bá Parlamentu Nasionál,” Milena Rangel hateten.

Nia dehan, maski daudaun Parlamentu Nasionál resesu hela, maibé bainhira tama fali haree no trata asuntu ne’e hanesan espesiál ida atu to’o fulan oin bele finaliza hotu ona akordu sira-ne’ebé Timor-Leste tenke ratifika, tanba sai Estadu membru sei hola parte ba akordu sira-ne’e hotu.

Nia esplika, rezolusaun akordu ASEAN 15 ne’ebé ohin aprova mak hanesan protokolu ba Karta ASEAN kona-ba Mekanizmu Rezolusaun Litíjiu. Protokolu ida-ne’e, ne’ebé adota iha Hanoi iha tinan 2010, estabelese prosedimentu formál ba rezolusaun pasífika ba litíjiu entre Estadu-Membru sira ASEAN nian kona-ba interpretasaun ka aplikasaun ba Karta organizasaun no instrumentu jurídiku organizasaun nian sira seluk.

Timor-Leste nia adezaun ba protokolu ida-ne’e no ninia instrumentu komplementár sira sei permite ninia partisipasaun plena iha mekanizmu rezolusaun disputa rejionál sira, garante tratamentu hanesan no asesu ba meiu institusionál sira ne’ebé disponivel ba Estadu-Membru sira. Ho desizaun ida-ne’e, Timor-Leste reafirma ninia kompromisu jurídiku no polítiku ba prinsípiu sira Estadu Direitu no solusaun pasífika ba disputa sira, nune’e konsolida ninia integrasaun polítika no jurídika iha komunidade ASEAN.

Rua, akordu kona-ba Priviléjiu no Imunidade ASEAN nian. Akordu ida-ne’e rekoñese estatutu legál ASEAN nu’udar organizasaun intergovernamentál no define priviléjiu no imunidade sira-ne’ebé nesesáriu ba funsionamentu ninia órgaun sira, Sekretáriu-Jerál, pesoál Sekretariadu nian, Reprezentante Permanente sira no funsionáriu sira ne’ebé iha misaun iha territóriu Estadu-Membru nian.

Timor-Leste nia adezaun ba instrumentu ida-ne’e sei permite nasaun ne’e atu partisipa ho kondisaun ne’ebé hanesan iha estrutura no atividade ASEAN nian, garante kondisaun atu sai uma-na’in ba enkontru, misaun no projetu organizasaun nian.

Ho desizaun ida-ne’e, Timor-Leste reforsa ninia kompromisu ba direitu internasionál, kria kondisaun jurídika ne’ebé adekuadu ba kooperasaun rejionál no konsolida ninia integrasaun plena iha ASEAN.

Akordu seluk mak kona-ba Estabelesimentu Sekretariadu ASEAN no nia Protokolu Modifikativu sira. Sekretariadu ASEAN nian, ho sede iha Jakarta, Indonézia, nu’udar organizasaun nia órgaun administrativu prinsipál, responsavel atu koordena no implementa desizaun hosi nia órgaun sira, jere programa rejionál sira no promove koezaun entre Estadu-Membru sira.

Akordu no ninia protokolu modifikativu define estrutura, funsionamentu no atribuisaun sira hosi órgaun ida-ne’e, ne’ebé nu’udar instrumentu jurídiku fundamentál sira ba ninia funsionamentu ne’ebé regulár no efetivu. Timor-Leste nia adezaun ba instrumentu ida-ne’e garante nia integrasaun plena iha arkitetura institusionál ASEAN nian no permite partisipasaun ativa nasaun iha prosesu administrativu no foti desizaun organizasaun nian.

Ho desizaun ida-ne’e, Timor-Leste rekoñese formalmente sekretariadu nia papél sentrál no hametin nia kapasidade atu kontribui ba koordenasaun no implementasaun polítika rejionál sira.

Akordu dahaat mak kona-ba Estabelesimentu Fundu Dezenvolvimentu ASEAN (ADF) no nia Protokolu. Instrumentu jurídiku ida-ne’e estabelese baze jurídiku no institusionál ne’ebé nesesáriu ba mobilizasaun, jestaun no aplikasaun rekursu ba finansiamentu programa no projetu kooperasaun rejionál nian.

Timor-Leste nia adezaun ba mekanizmu ida-ne’e garante nia elejibilidade atu hetan benefísiu hosi finansiamentu ASEAN nian no partisipa iha prosesu planeamentu, avaliasaun no ezekusaun programa sira ne’ebé finansia hosi Fundu sira-ne’e. Ho desizaun ida-ne’e, Timor-Leste kompromete atu kontribui ba fundu komún, ho kontribuisaun inisiál hamutuk millaun $1.

Akordu dalimak mak tratadu kona-ba Asisténsia Mútua iha Asuntu Penál. Tratadu ida-ne’e, ne’ebé adota iha Kuala Lumpur iha tinan 2004, nu’udar instrumentu jurídiku rejionál ida ba kooperasaun penál entre Estadu-Membru sira ASEAN nian. Tratadu ne’e estabelese mekanizmu formál ba asisténsia resíproka iha investigasaun, inkéritu, rekolla no fahe prova, tramitasaun no forma asisténsia legál sira seluk iha kazu penál sira.

Timor-Leste nia adezaun ba instrumentu ida-ne’e sei hametin kooperasaun internasionál iha prevensaun no represaun krime organizadu transnasionál, promove justisa penál ne’ebé efetivu, partilla informasaun no ezekusaun pedidu asisténsia legál entre Estadu-Membru sira ASEAN nian.

Ho desizaun ida-ne’e, Timor-Leste aliña ho kompromisu sira-ne’ebé halo ona iha Roteiru ba Adezaun ba ASEAN no hametin nia sistema justisa penál, hodi kontribui ba prevensaun no represaun efetivu hosi krime sira hanesan brankeamentu kapitál, korrupsaun, tráfiku droga no tráfiku umanu.

Akordu daneen mak konvensaun ASEAN kona-ba Kombate Terrorizmu. Konvensaun ida-ne’e, ne’ebé adota iha Cebu, Filipina, iha tinan 2007, estabelese enkuadramentu legál vinkulativu ida hodi hametin kooperasaun rejionál iha prevensaun, investigasaun no represaun ba terrorizmu iha nia forma hotu-hotu, tuir prinsípiu direitu internasionál, inklui respeitu ba direitu umanu no direitu umanitáriu.

Timor-Leste nia adezaun ba instrumentu ne’e sei permite atu aliña lejizlasaun no polítika nasionál sira ho kompromisu rejionál, garante nia partisipasaun iha mekanizmu koordenasaun no resposta koletiva ASEAN nian. Ho desizaun ida-ne’e, Timor-Leste reforsa nia integrasaun iha arkitetura seguransa rejionál no hatudu nia kompromisu ba pás, estabilidade no kooperasaun internasionál hodi kombate terrorizmu.

Akordu dahitu mak Konvensaun ASEAN kontra Tráfiku Umanu, liuliu feto no labarik. Konvensaun ida-ne’e, ne’ebé adota iha Kuala Lumpur iha tinan 2015, nu’udar instrumentu jurídiku rejionál fundamentál ida iha kombate hasoru tráfiku umanu, ho foku espesiál ba protesaun feto no labarik sira.

Diploma ne’e estabelese mekanizmu kooperasaun entre Estadu-Membru sira ASEAN nian hodi hametin prevensaun, investigasaun no represaun ba krime ida-ne’e, no mós atu garante apoiu no asisténsia ba vítima sira. Timor-Leste nia adezaun sei permite enkuadramentu lejizlativu nasionál atu aliña ho kompromisu rejionál no internasionál sira, hametin instituisaun sira ne’ebé responsavel ba justisa no protesaun sosiál no konsolida kooperasaun rejionál hodi kombate krime organizadu transnasionál.

Akordu daualu mak ASEAN kona-ba Asuntu Aduaneira. Akordu ida-ne’e, ne’ebé adota iha Phnom Penh iha 2012, estabelese enkuadramentu jurídiku vinkulativu ida ba armonizasaun, modernizasaun no kooperasaun rejionál iha asuntu aduaneira entre Estadu-Membru sira ASEAN nian.

Ninia objetivu mak atu fasilita komérsiu intra-rejionál, promove modernizasaun administrativa no garante transparénsia, efisiénsia no seguransa boot liu iha prosedimentu aduaneiru nian.

Akordu dasia mak kona-ba Protokolu ASEAN ba Janela Únika (ASEAN Single Window). Instrumentu legál lubuk ida-ne’e, ne’ebé adota husi tinan 2005 to’o 2015, nu’udar rejime vinkulativu ba kriasaun no funsionamentu Janela Únika Nasionál, ne’ebé interligadu liuhosi Janela Únika ASEAN. Sistema ne’e permite tramitasaun eletrónika ba dokumentu komersiál, aduaneiru no lojístiku sira, hodi promove transparénsia no efisiénsia iha prosedimentu fronteira nian.

Akordu ba da-10 mak Protokolu no Alterasaun Protokolu kona-ba Nomenklatura Tarifária Armonizada ASEAN (AHTN). Instrumentu sira-ne’e, ne’ebé adota husi 2003 to’o 2010, estabelese nomenklatura komún ba klasifikasaun tarifária merkadoria nian iha rejiaun, bazeia ba Sistema Armonizadu hosi Organizasaun Mundiál Alfándega nian. AHTN esensiál ba implementasaun Akordu kona-ba Komérsiu Merkadoria ASEAN (ATIGA).

Akordu da-11 mak Kuadru ASEAN kona-ba Fasilitasaun Tránzitu Merkadoria (AFAFGIT) no nia Protokolu sia. Akordu ida-ne’e, konklui iha 1998, estabelese rejime jurídiku armonizadu ida ba tránzitu internasionál merkadoria nian liuhosi terrestre entre Estadu-Membru sira ASEAN nian, inklui regra kona-ba permisaun tránzitu, postu fronteira, rekizitu tékniku ba veíkulu sira, seguru obrigatóriu, medida sanitária no transporte merkadoria perigozu sira.

Akordu da-12 mak Multilaterál ASEAN kona-ba Liberalizasaun Totál Servisu Pasajeiru nian (MAFLPAS) no ninia protokolu haat. Akordu ida-ne’e, asina iha tinan 2010, nu’udar pilár ida hosi Merkadu Úniku Aviasaun ASEAN (ASAM) no estabelese rejime jurídiku vinkulativu ida ba liberalizasaun plena hosi servisu aéreu regulár pasajeiru nian entre Estadu-Membru sira. Ninia Protokolu permite operasaun code-share no ko-terminalizasaun iha rota internasionál sira.

Merkadu Úniku Aviasaun ASEAN ho objetivu atu promove espasu aéreu ida ne’ebé integradu, seguru, kompetitivu no liberalizadu entre Estadu-Membru sira ASEAN nian.

Akordu da-13 mak Multilaterál ASEAN kona-ba Liberalizasaun Totál hosi Servisu Transporte Aéreu Karga (MAFLAFS) no nia Protokolu rua. Akordu ida-ne’e, asina iha 2009, regula prestasaun serbisu aéreu karga entre Estadu-Membru ASEAN, hodi garante direitu tráfiku resíproku lahó restrisaun ba kapasidade, frekuénsia ka tipu aeronave.

Akordu ne’e mós prevee izensaun taxa no direitu aduaneiru kona-ba materiál no ekipamentu aeronáutiku nian, posibilidade atu halo operasaun ho aeronave alugadu, no mós medida hodi garante konkorrénsia leál no seguransa operasionál.

Akordu Kooperasaun Enerjétika ASEAN no nia Protokolu Alterasaun rua (1995 no 1997) maka akordu da-14, akordu ida-ne’e, ne’ebé asina inisialmente iha Manila iha tinan 1986 no altera iha tinan 1995 no 1997, estabelese enkuadramentu jurídiku vinkulativu ida ba kooperasaun enerjétika rejionál, ne’ebé kobre investigasaun, esplorasaun no dezenvolvimentu rekursu enerjétiku sira, efisiénsia no konservasaun enerjétika, seguransa no planu emerjénsia, formasaun téknika, no mós promosaun investimentu.

Protokolu sira ne’e habelar área kooperasaun no adapta estrutura institusionál ASEAN nian.

Akordu ikus mak kona-ba Estabelesimentu Fundu Fidusiáriu ba Saúde Animál ASEAN nian no nia Protokolu Alterasaun.

Mekanizmu finanseiru ida-ne’e ho objetivu atu apoia finanseiramente inisiativa rejionál sira iha área saúde animál nian, hodi kontribui ba prevensaun, kontrolu no erradikasaun moras transfronteirisu sira, no mós hametin kapasidade institusionál hosi Estadu-Membru sira iha área ida-ne’e.

Protokolu ne’e introdús melloria iha governasaun no jestaun fundu nian, reforsa ninia transparénsia no resposta ba nesesidade emerjente rejiaun nian, tuir prinsípiu boa governasaun no solidariedade rejionál.

Entretantu, OJE 2026 ba MNEK hamutuk, $ 36.334.526 husi total orsamentu ne’e aloka ba salariu bensimentu hamutuk $22.897.146, bens servisu hamutuk $12.437.380, kapitál menor hamutuk $1.000.000, kapitál dezenvolvimentu no transferensia públika zero.

Jornalista : Hortencio Sanchez

Editór       : Cancio Ximenes

iklan
iklan

Leave a Reply

iklan
error: Content is protected !!