Tanbasá mak folin mina sa’e maka’as no ninian impaktu ba Timor-Leste

Husi:
Teodoro M. Mota
Normalmente folin mina sa’e maka’as tanba demanda merkadu aumenta maka’as, supply mina ba merkadu volume tun, estratéjia Uni Eropa atu transfere enerjia fosil ba enerjia renovavel, prezensa indústria bateria, indústria eletrisidade, shale gás, valór dolar tun (greenback), nune’e mos prejudika husi funu entre nasaun, ezemplu funu entre Rusia ho Ukraina kauza folin mina sa’e maka’as. Bainhira folin mina kontinua sa’e iha merkadu, posibilidade kauza merkadu mikro ka makro, komoditi hotu-hotu folin sei sa’e maka’as, tanba indústria ho manufaktura sira normalmente utiliza mina nu’udar enerjia hodi hamoris indústria ka manufaktura, prodús no deriva sasán. Nune’e konsumedór sira mak sei sai vítima ba presu sasán iha merkadu.
Indústria petrolíferu no inflasaun mundiál, buat ne’ebé mak nasaun presiza tau atensaun sériu ka tau iha governante sira nia hanoin katak karik inflasaun ne’ebé akontese daudaun no dudu ita ba resesaun no depresaun. Signifika Timor-Leste hanesan nasaun ki’ik ida press iha nasaun boot rua nia leet Indonézia ho Austrália sei infrenta kondisaun boot rua mak krize seguransa enerjétika no krize seguransa alimentár.
Primeiru, krize seguransa enerjétika durante ne’e krize ona, ema la hatene no ema la sente. Segundu, krize seguransa alimentár. Kondisaun refere hanesan nasaun ho inflasaun, ho resesaun, ho depresaun sei lori ita tama ba períodu ida difisil teb-tebes. Krize seguransa enerjétika, ita hanesan nasaun produtór ba mina ho gás maibé ita la prosesa mina matak (crude oil) no ita nia gás iha rai laran hodi utiliza ba nesesidade doméstika. Nune’e bainhira presu petrolíferu sa’e iha mundu ba mina matak, konsekuénsia hamosu situasaun difisil ne’ebé ita enfrenta folin kombustivel; gazoel, gazolina faan iha Timor-Leste ho folin aas purvolta $1.65 cent/litru kompara ho tinan anterior ne’ebé nia presu dentru $0.90 cent/litru ka $ 1dolar/litru.
Tuir projesaun folin mina globál sei kontinua sa’e iha outobru, novembru ho dezembru tanba nasaun sira Eropa sei hasoru iklima malirin, nune’e demanda ba enerjia iha merkadu sei krize no kompetitivu, nasaun sira Eropa sira sei importa mina ho kuantidade bo’ot, dubru ka triplu hodi utiliza ba nesesidade rai laran hodi sunu, tein, heating, ect. Iha parte seluk, nasaun Rusia sei la fó ninia mina ba Europa. Nasaun sira Eropa sei ba buka enerjia mina ho gás husi nasaun sira seluk ho kuantidade dubru ka triplu, nune’e kauza folin mina sei sa’e maka’as. TL sei tama situasaun ida ne’e, karik ita la evita, ita sei tama ba situasaun folin kombustivel kontinua sa’e maka’as iha teritóriu TL. Segundu seguransa alimentasaun, desde ukun án ita sei nafatin sai nasaun importadór ba foos, produsaun doméstika to’o agora seidauk resposta auto-sufisiente ba nesesidade rai laran. Kada tinan TL presiza importa foos purvolta 5-20 mil tonelada. Nesesidade sira seluk ita importa husi nasaun viziñu hanesan Indonézia, Singapura, Malázia, Austrália purvolta pursentu 80 ou 90 husi rai liur.
Nasaun barbarak, Medio Oriente, United Arab Emirates, Dubai, Abu Dhabi, Qatar, Kuwait, uza petrolíferu hanesan motivasaun no injesaun ba sira nia ekonomia hodi diversifika, nune’e nasaun labele monu ba malisan husi rekursu. Ida ne’e mak TL tenke sees án husi períodu tinan 18 depende ba fundu petrolíferu, desde produsaun husi kampu petrolíferu Bayu Undan (BU) iha 2004 to’o 2022. Tuir projesaun kampu BU sei hapara produsaun iha fim 2022 ou inisiu 2023 tanba kampu refere sei la ekonómiku. Durante ne’e ekonomia nasaun TL, desde ukun án iha 2002 to’o agora únika fonte reseita maihusi setór petrolíferu. Setór turizmu, agrikultura, peska, no setór produtivu seluk durante tinan 20 ona seidauk konsege kobre reseita to’o pursentu 10. Nune’e levantamentu orsamentu jerál Estadu kada tinan pursentu 90 depende ba setór petrolíferu.
Nasaun ida labele dependente ba setór petrolíferu. Tanba petrolíferu nu’udar rekursu naun renovavel, signifika loron ida rekursu refere sei hotu. Realidade hatudu ona iha kampu Kitan ne’ebé produsaun minarai ho gás hotu ona. Kampu Kitan hahú produsaun ba minarai ho gás iha 2011 to’o 2015 produsaun hotu ka la ekonómiku. Iha indústria petrolíferu kampu la ekonómiku signifika kustu produsaun petrolíferu boot liu kompara ho kustu rekoperasaun, nune’e kompañia operadór deside hapara produsaun.
Setór petrolíferu kontribui ona reseita ba nasaun TL purvolta $30 billiaun husi produsaun kampu petroleum Kitan ho Bayu Undan. Husi reseita $30 billiaun, $12 billiaun mak uza ona ba despeza públiku hahú 2005 to’o agora no ba futuru. Nune’e FP agora daudaun rai iha banku federál US purvolta $18 billiaun dolar Amérikanu (https://www.bancocentral.tl/en). Tuir kalkulasaun, kuandu levantamentu FP kada tinan foti liu pursentu tolu husi rendimentu estimadu sustentavel (RSE) signifika FP sei hotu iha 2034. Bele mos FP hotu sedu ka la to’o tan tinan 2034 kuandu uza FP la kuida no la tuir prinsípiu prudente. Dadus atuál hatudu Inflasaun Globál durante fulan lima, TL lakon $1,6 billiaun (https://www.hatutan.com/2022/06/30/inflasaun-globál-durante-fulan-lima-tl-lakon-billaun-16/).
Iha parte seluk, tusan ba nasaun kada tinan kontinua aumenta. Dadus hatudu durante tinan 10 hahú husi 2012 to’o 2022, Timor-Leste nia debe hamutuk milliaun $731.5. Governu Timor Leste debe husi ADB, Banku Mundiál no JICA (https://tempotimor.com/ekonomia/12064-tinan-10-governu-deve-osan-millaun-731-husi-adb-banku-mundiál-no-jica). Haree ba dadus hatudu kapasidade governu halo debe sa’e maka’as kompara ho kapasidade atu rekolla reseita.
Rezultadu ukun án tinan 20, produsaun doméstika zero no kampu traballu menus. Jovem timoroan sira ne’ebé produtivu no idade buka servisu ba fali buka servisu iha ema nia rai; Inglatera, Korea, Austrália, Portugal, ect. Iha parte seluk, traballadór sira husi estranjeiru mai fali buka servisu, hala’o negosiu iha TL hanesan Indonézia, Xines, Pakistan, India, no ect.
Nasaun presiza fó moris ba nia ema rasik liuhusi lori investidór halo investimentu, loke indústria, manufaktura hodi estimula kriasaun kampu traballu, hadia rendimentu povu no hadia ekonomia nasaun.
Realidade ohin loron folin kombustivel sa’e maka’as kada fulan iha ita nian rai. Governu tenke halo intervensaun. Iha TL litru ida ho presu $1.65 sentavu. Tanba saida mak iha Timor folin mina sa’e maka’as kompara ho tinan anterior ne’ebé sempre stagnante entre 0.90 sentavus/litru ka $1 dolar de’it. Serake laiha produsaun rai laran ka demanda rai laran mak sa’e maka’as ou limitasaun business downstream?.
Governante sira labele haree de’it ba estoke mina ne’ebé importa husi Singapore ka Malázia. Maibé hanoin ona oinsá ita nu’udar nasaun bele prosesa mina matak iha rai laran hodi asegura rezilénsia enerjia. Ukun nain sira uza fasilidade Estadu no hasai osan povu nian hodi ense mina, nune’e ita bo’ot sira la sente lakon. Maibé kuitadu ba povu sira ne’ebé loron ida dalaruma dolar ida mos la hetan sira mak sai vítima.
Prinsípiu ukun án mak luta ba independensia ekonomia nasionál. Povu tenke moris iha dame, unidade, sosiadade armonia, moris livre, hakmatek no folin sasán iha merkadu aseguravel ho afortabilidade. Serbí povu ho nasaun tenke uza fuan no matenek hodi haree Timor en-jerál. Timor la’ós hanesan U.S.A, Newzealand, Norwey, Austrália ho Singapura ne’ebé populasaun maioria moris ho rendimentu medio, nune’e bainhira folin sasán sa’e maka’as mos sira kondisaun estavel. Timor saláriu mínimu $115 kada fulan.
Timor nasaun produtór petrolíferu (mina ho gás). Maibé ita mos nafatin sai nasaun importadór ba kombustivel ho non-kombustivel. Ita nia nasaun pursentu 99 dependente ba importasaun. Produsaun doméstika tinan 20 ona kuaze la iha. Nune’e fó ameasa ba seguransa enerjia ho alimentár. Iha parte seluk, kompañia minarai nasionál Timor Gap reprezenta orgullu nasaun (governu) seidauk iha kapasidade hodi halo identifikasaun ka deskobrementu ba petrolíferu, produsaun, prosesamentu no distribuisaun ba kombustivel iha teritóriu nasionál hodi responde ba demanda merkadu nasionál, molok halo esportasaun ba merkadu globál.
TL nia domestic market obligation (DMO) ba kombustivel la iha, nune’e laiha rezilénsia seguransa enerjia rai laran, kuandu laiha DMO no laiha estoke kombustivel nasionál sei prejudika movimentu no sirkulasaun rai laran, no sei hafraku ekonomia rai laran. Prátika di’ak estoke mina nasionál tenke bele kobre nesesidade doméstika entre tinan 2 to’o tinan 5. Maibé realidade TL la iha estoke mina nasionál ne’ebé bele utiliza iha situasaun emerjensia nia laran bainhira folin mina sa’e maka’as, hapara importasaun ka boikota ou iha situasaun funu ruma. Realidade hatudu to’o agora kompañia minarai nasionál Timor Gap seidauk kobre reseita $0.1 sentavu ba kofre Estadu, maibé despeza kada tinan milliaun dolar, situsaun refere akontese mos iha governante, entidade no unidade sira seluk ne’ebé eziste iha kompozisaun Estadu. La iha balansu entre osan gastu ho rekupera. Empreza públika barak, estrutura kompozisaun governu la ekivalente ho servisu, performa tun no kauza defísit ba fundu Estadu.
Nasaun sira ne’ebé halibur an iha organization Petroleum Exporting Country (OPEC) ho non-OPEC merkadu mina-rai globál sira mak dominante. Sira bele halimar hatun no hasa’e folin minarai ho gás. Nasaun OPEC ho non-OPEC sira nia kapasidade produsaun mina bo’ot tebes ho rezerva petrolíferu masiva, kompara ho Timor ita kontribui 0.1% esportasaun mina globál. Timor tenke aposta an hodi asegura rezilénsia enerjia no alimentár iha rai laran no asegura presu afortabel, ekivalente no baratu.
Folin mina baratu ka tun, bainhira demanda ka buyer iha merkadu menus, supply mina iha merkadu surplus ka overproduce tanba nasaun hotu-hotu prodús mina tantu OPEC ho non-OPEC ho volume massiva, menus enerjia renovavel, menus indústria bateria ka indústria eletrisidade, la iha prejudikasaun funu, movimentu ho indústria paradu ka pauza ezemplu akontesementu tinan rua liu ba afeta husi Covid-19.
Dalan estratéjiku atu sustentabiliza indústria petrolíferu iha TL mak governu liuhosi Ministériu Petróleu no Rekursu Minarai ho Timor Gap tenke kontinua halo atividade esplorasaun mina no gás. Atividade esplorasaun ne’ebé ligadu ho deskobrimentu potensia rezerva minarai no gás iha teritóriu TL, tantu iha rai maran (onshore) no tasi laran (offshore). Objetivu identifikasaun mak asegura sustentabilidade indústria petrolíferu no fundu petrolíferu até futuru jerasaun. Nune’e post-períodu produsaun kampu Bayu Undan, ita iha ona kampu ho rezerva petrolíferu seluk ne’ebé futuru bele prodús hodi retain reseita ba nasaun ou bain-bain ema hanaran reserve, replacement ratio (RRR). Tuir planu estratejia dezenvolvimentu 2011-2030 TL hasai ona vizaun konaba dezenvolvimentu setór petrolíferu, tanba konsidera sai fatór importante tebes ba ekonomia nasaun iha tempu agora no futuru. God bless TL.
Hakerek nain mestradu iha Institutu Teknology Bandung (ITB) Indonézia no atuál dosente Dili Institute of Technology (DIT).

