OJE 2023 kontinua estimula ekonomia

DILI, 08 novembru 2022 (TATOLI)—Xefe Bankada KHUNTO iha Parlamentu Nasionál, Olinda Guterres, konsidera proposta-lei Orsamentu Jerál Estadu (OJE) 2023 kontinua estimula ekonomia rai-laran.
Notísia Relevante: Ministru Finansa deklara ekonomia rai-laran hahú rekupera
“OJE 2023 montante bo’ot tebes maibé nesesáriu Governu ida-ne’e kontinua estimula no impulsiona ita-nia ekonomia depois estragu sira-ne’ebé mosu hosi krize COVID-19 no inundasaun durante tinan 2020 no 2021, nune’e orsamentu ne’e naton,” Xefe BankadaKHUNTO ne’e hato’o nia intervensaun iha debate proposta-lei OJE 2023 iha faze jeneralidade ba loron daruak, iha PN, tersa ne’e.
Nia hatutan, aliened OJE ne’e fó apoiu makaas ba agrikultura, turizmu no dudu ekonómia ba oin. Mezmu iha audiénsia públika liu ba ministéiru balun aprezenta ninia ezekusaun OJE 2022 sei kiik tanba Governu hakarak haree ba kualidade ezekusaun no ezekusaun la hotu bele fila-fali ba kobre Estadu.
Deputada Fretilin, Maria Angélica Rangel, hateten bankada Fretilin nafatin fó apoiu ba VIII Governu Konstituisionál ba proposta-lei OJE 2023 tanba Estadu presiza osan hodi halo dezenvolvimentu.
Maske dezafiu barak mak Governu hasoru maibé susesu balun ona mak atinje, hanesan VIII Governu Konstitusionál aprova ona lei enkuadramentu orsamentu ne’ebé sei regula OJE, aprezenta mós lei grande opsaun planu 2023 nian.
Aloka mós orsamentu ba fundu veteranu maske seidauk implementa maibé Governu ida-ne’e ho hanoin katak tau fundu ne’e atu dezenvolve osan ne’e sustenta veteranu sira iha área oioin, programa Uma Kbiit Laek (UKL), kontinua programa PNDS hodi benefísia povu.
“Susesu balun ne’ebé Governu iha setór produtivu sira liu-liu petroliu hanesan Timor Gap ho ANPM hatudu tinan rua nia laran perfurasaun mina rai-maran, no susesu ANPM nian akordu Paris nian asina nota entendimentu (MoU) ida ho empreza Santos hosi Austrália bainhira produsaun iha Bayu Udang ramata oinsá hamutuk halo jestaun reseita liuhosi projetu carbon capture,” nia dehan.
Iha parte Greater Sunrise, ANPM halo aliñamentu balun ho Governu Austrália hodi diskute pakote lubun ida hanesan petróliu meaning, production sharing contract ho konsensu ne’ebé di’ak entre ANPM ho Governu Austrália mak pakote fiskál.
Iha setór mineiru mós aprova kódigu mineiru ho unaminidade iha PN, estabelesimentu empreza mineiru nasionál halo estudu viabilidade ho susesu ba potensialidade no ANPM finaliza área tor ba kontratu mineiru no iha tempu badak sei loké konkursu.
Iha parte seluk, Deputada hosi bankada Governu ne’e nota reseita doméstika kontinua la hatudu kresimentu ne’ebé signifikativu.
“Reseita doméstika kontinua la hatudu kresimentu ne’ebé signifikativu hahú hosi dadus ne’ebé PN hetan asesu kona-ba reseita doméstika hosi 2007-2021 hamutuk millaun $2.232.7, hatudu Governu ne’ebé de’it ukun seidauk bele halo mudansa ba naun petrolífera,” nia hateten.
Tuir nia, ida-ne’e tanba lejislasaun barak mak seidauk halo revizaun sira hanesan ida mak lei tributária, nune’e presiza atensaun liután.
Levantamentu fundu petrolífeiru hosi tinan 2006-2021 hamutuk biliaun $17.8 ne’ebé hosi esesu rendimentu sustentável estimadu millaun $8.9 no exede liuhosi esesu rendimentu sustentável mak biliaun $8.9.
“Hosi tinan ne’e Governu foti ona osan hamutuk biliaun $17, hatudu katak tinan sira-nia laran hosi Governu hirak ne’ebé ukun mai leten halo levantamentu ultrapasa ka esesu hosi biliaun $8.9 hosi RSE,” nia hateten.
Governu ka Xefe Governu sé no ne’ebé de’it mak povu fó fiar ba kaer ukun, laiha dalan seluk atu rekore ba, tenke foti osan hosi fundu petrolíferu hanesan unika fonte rendimentu.
Tanba seidauk halo diversifikasaun tuir programa investimentu setoriál ne’ebé efisiente, efikás no responsabilidade nune’e bele garante dezenvolvimentu ida ekilíbriu, sustentável atu hatutan moris Estadu nian no halakon disparidade (diferensa) sosiál iha Timor-Leste.
Jornalista : Nelson de Sousa
Editór : Cancio Ximenes

