DILI, 07 novembru 2022 (TATOLI)–Ministru Finansa (MF), Rui Augusto Gomes, konsidera ekonomia rai-laran hahú rekupera haree hosi aspeitu kresimentu.
“Kestaun pozitivu ne’ebé ha’u hakarak subliña katak, ita-nia ekonomia finalmente hahú rekupera ona, ita sai hosi resesaun kle’an iha tinan 2020 ho kresimentu -8,3%, iha tinan kotuk ita konsege sa’e ba +2,9% ein termu artemátiku, signifika katak ita haksoit ba 11%,” Ministru Finansa, deklara liuhosi plenária Parlamentu Nasionál (PN), iha ámbitu debate Proposta OJE 2023, segunda ne’e.
Aleinde ne’e, Fundu Monetáriu Internasionál (IMF, sigla ingles) halo previzaun katak iha tinan 2023, kresimentu sei to’o 2,7%, enkuantu Timor-Leste nia previzaun bele sa’e to’o 3% ka liu, maibé ameasa ida maka inflasaun no funu iha Ukrania seidauk hotu, nune’e iha interrupsaun ba kadeia oferta.
Governante ne’e dehan, kresimentu 3% tanba Governu bazeia ba kálkulu Produtu Internu Brutu (PIB).
“Ema krítiku sira dehan kresimentu kiik-oan. Ha’u hakarak esplika tanba saida kresimentu 3% de’it, tanba ita-nia kálkulu PIB. Ita bazeia ba despeza, la bazeia ba produsaun, entaun bainhira ita tau osan maka’as iha ekonomia, osan ne’e barak liu halai ba rai-li’ur tanba importasaun sa’e, automátikamente impaktu ba kresimentu ekonómiku. Ezemplu iha tinan kotuk importasaun biliaun $1,1, signifika osan halai ba ekonomia rai-li’ur, ne’ebé afeta ba PIB hodi halo kresimentu ekonómiku menus,” Ministru esplika.
Notísia relevante: PIB la’ós petrolíferu sa’e ba +2,9% iha tinan 2021
Governu iha tinan ne’e hahú ho kresimentu ekonómiku 1,7% iha trimestre dahuluk, ne’ebé ladún boot tanba importasaun iha trimestre dahuluk millaun $223 ona.
“Signifika buat barak sei utiliza hosi rai-li’ur, ne’ebé afeta maibé iha trimestre daruak komesa sa’e ba 2,4%, iha trimestre dahuluk tun filafali tanba ita hahú importa maka’as. Tanba ne’e despeza públika boot maibé mós iha ninia implikasaun importasaun boot, kuandu iha importasaun boot, iha efeitu ba kresimentu ekonomia,” nia akresenta.
Maski nune’e, ho kondisaun estabilidade polítika iha tinan kotuk to’o ohin loron maka Governu konsege hahú rekupera ekonomia.
“Espera estabilidade polítika ne’e kontinua, nune’e iha tinan 2024 ekonomia bele rekuperadu kompletamente, ho nune’e ita foin bele tama iha faze kresimentu. Klaru ida-ne’e previzaun bazeia ba despeza, bainhira ita haree kontempla ba projetu boot ne’ebé la’o daudaun hanesan Portu Tibar, renovasaun Aeroportu Comoro, inklui projetu ho karater Parseria Públika Privada (PPP) hanesan uma asesível, diagnóstiku saúde, no rekualifikasaun Portu Dili, maka projetu sira ne’e hotu bele kontribui ba kresimentu ekonómiku, aleinde projetu seluk iha parte konetividade hanesan fibra ótika,” Ministru adianta.
Governu aselera projetu infraestrutura estratéjiku hodi bele kontribui ba kresimentu ekonómiku ne’ebé mai hosi formasaun brutu kapitál risku.
Tau-matan ba inflasaun globál
Ministru Finansa bolu-atensaun atu entidade hotu tau-matan ba inflasaun globál ne’ebé hanesan amesa boot ba nasaun hotu.
“Ita tenki tau-matan ba inflasaun, ida-ne’e tuir previzaun mundiál tinan 2023, pur volta 6,7% ba previzaun rai-laran, ita espera nia bele tun hosi 7,2% ba 5,5%. Ida-ne’e ita-nia espetativa. Governu sei tau-matan ba ida-ne’e, konserteza atu hamenus inflasaun presiza dudu kresimentu ekonómiku, la’ós de’it ho komponente konsumu maibé importante liu maka aumentu iha produsaun no produtividade, ne’ebé bele sustenta kresimentu ekonómiku no hamenus problema estruturál hanesan kiak no dezigualdade,” Ekonomista dehan.
Iha OJE 2023 kontempla aspetu sustentabilidade fiskál ne’ebé sempre sai preokupasaun ba entidade hotu, tanba ne’e maka deputadu sira toma atensaun no iha relatóriu temi katak ba tinan oin hetan redusaun OJE pur volta 8,3%, ne’ebé iha redusaun millaun $223,8.
“Signifika katak ita konjela hosi tinan 2022 ba 2023, tau hanesan tipu konjelamentu ida ba kresimentu despeza públika. Governu redús levantamentu hosi fundu minarai purvolta millaun $652,4, kompara ho orsamentu hosi fundu minarai iha Orsamentu Retifikativu tinan ida-ne’e,” governante ne’e tenik.
Jornalista : Antónia Gusmão
Editora : Julia Chatarina
