Palaban nia furak iha kalan: ‘Nekaf-mese, Amsao-mese’
OEKUSI, 25 Setembru 2026 (TATOLI) –Hafoin atividade programa esensiál to’o nia rohan – Talk show no diálogu, iha salaun Palaban ho oradór sira – husi Timor-Leste no Belu (Indonézia), ekipa TATOLI nafatin iha rai-ketan Oekusi. Iha misaun no nakaras nia rohan, ha’u la’o ba tasi-ibun Palaban. Iha fatin ne’e, iha mós abertura ba atividade importante ida ba Oe-kusi-oan sira. La’ós de’it la’o baibain, ha’u ho belun sira, profisaun ida – Elo no Sony, grava imajen no liafuan nu’udar asaun kobertura ida.
Kbiit kalan to’o daudaun mai ho armónia kósmika no ligasaun telúrika. Knananuk laloran tasi-ibun Palaban ho nia ritmu no melódia rasik, hanesan segredu rai ida-ne’ebé la haluha nia abut no beiala sira-nia liafuan. Anin-kalan huu malirin iha fitun lalehan sira-nia sasin. Ha’u kura estomuk ho hahán tradisionál husi liman-badaen Uabmeto sira iha tenda azul ne’e nia okos. Ai-han naturál no sabór auténtiku – reprezenta nia valór no karakterístika típiku rasik, entre produtu seluk iha fatin ne’e.
Notísia relevante:RAEOA lansa bazar kalan atu promove produtu lokál ba sirkulasaun ekonomia
Istória no símbolu kultura iha Enklave
Iha fatin ne’e, hanesan foho Bisae Sunan, ha’u iha mehi aas hakarak esplora rai-ketan nia furak, iha loron nune’e mós iha kalan. Maibé, tan tempu no distánsia, ha’u la’o de’it iha área tasi-ibun goza anin-tasi malirin furak hanesan Foho Nunus, iha Suku Costa besik monumentu relijiozu “Na’in Feto Leolbatan” iha área Lakufoan ne’ebé sai nu’udar fatin aas ho klima malirin, ho nia kbiit rasik – Oekusi nia lalehan, tasi, no foho-leet sira nakonu ho istória.
La dook husi ne’e, iha tasi-ibun Lifau, fatin sagradu ne’ebé sai nu’udar inísiu misionáriu portugés sira sama ain dahuluk iha rai-timor, monumentu Lifau hamriik sai sasin ba tempu nia la’o. Iha ne’e, liafuan Baikenu, Tetun, no Portugés ‘semo’ hamutuk iha anin-leten, kria sinfonia kulturál ida-ne’ebé nabilan.
“Atoni Oekusi, kit es in naan metin naan; maet Lifau tasi-ifun neu foho-fatas, kit atoni kais metin ho kbiit amnaas.” – “Ina Oekusi, ita-nia abut metin iha ne’e; husi Lifau nia tasi-ibun to’o foho-leten, ita moris ho dignidade no kbiit rasik.”– impresaun pesoál.
Ospitalidade Atoni Pah Meto
Palaban la baruk haklaken nia furak naturál, filozófiku, no sosiolójiku. Lampu sira iha ai-riin leten nia naroman leno iha luron boot. Tum-tum halai ba mai tula pasajeiru. Múzika lian tarutu sunu vontade hodi goza liberdade iha kalan ne’e – iha rai, Estadu no nasaun livre ida, Timor-Leste.
Ponte Noefefan, Tahu Vulkaniku, Fatu-Suba, Kaskata Nuu Ba’u, Bee-tudak Tukis, dook iha matan maibé metin iha fuan no orgullu iha neon. Iha dalan-ninin tasi-ibun Palaban, ha’u la’ós de’it deskobre mundu kalan nia furak maibé mós ‘hasoru’ inan-feton, maun-alin sira tunu ikan fresku husi Tasi-Timór. De’ut ai-manas, tau temperu órganiku, tutuir malu. Sunu ahi-oan lakan tunu ikan, kehe, no nia morin dada atensaun, nu’udar prátika partilla komunitária nian (manat no mauf), ne’ebé sai baze ba aliansa sosiál no unidade, atu ema bele koko.
Iha rai-henek mutin nia sasin no lampu naroman Palaban nian, ha’u la konsege koko sabór, ai-manas no temperu Atoni Pah Meto sira-nia liman-rohan iha dalan-ninin ne’e. Maibé, ha’u iha impresaun pozitiva haree oinsá inan-feton no maun-alin timoroan sira ne’e nia atendimentu. Sira hatudu sira-nia ospitalidade (Onla’is/ Onen la’is no pah-meto). Sira hatudu sira-nia valór no identidade antropolójiku rasik. Prinsípiu no dignidade rasik nu’udar timoroan iha rai-ketan, iha Indonézia nia leet: Rai-ketan, orgullu nasionál –Nekaf-mese, Amsao-mese (Neon ida, laran laran ida).
Husi rai-ketan fila fali ba kapitál
Iha sábadu (26/09), husi rai-ketan, Oekusi-Ambeno, fila hikas mai Dili, kapitál, nu’udar ‘epopeia’ ida ho sensasaun furak, esperansa no saudade kle’an. Transporte roda haat buka habadak distánsia, hakat fronteira, lori ami fila ‘uma’, hodi husik hela Oekusi nia furak.
Iha dalan naruk, natureza Timor-Leste (Rai, tasi no lalehan) nafatin soi nia furak. Ai-tahan namlaek monu husi nia huun bainhira anin huu, refleta sentidu filozófiku moris nian ida: katak moris mak mudansa, no mudansa mak futuru. Ha’u iha esperansa no orgullu ida.
Iha dalan, hasoru malu entre timoroan sira la’o ho liberdade – ba no mai, ha’u iha nosaun ida: pás, estabilidade, no dezenvolvimentu, eziste no la’o daudaun, iha Timor-Leste – rai no ‘uma-lulik’ ba timoroan hotu.
Husi Batugade, Atabae, mai Likisá, Tibar, Dili, haree moris sosiolójiku ida-ne’ebé moris ho ksolok no reziliénsia. Klima trópika ho nia kbiit rasik. Entre Atabae no Tibar, iha dalan-ninin hetan joven sira buka moris ho fa’an tua-mutin akadiru ho ikan fresku, la ho ta’uk. Entre entrada Tasi-tolu ba Tibar, vise-versa, iha joven no adultu sira fa’an nu’u laloir ho ánimu, iha sira-nia karosa.
Iha estatua João Paulo II nia sasin – fatin ne’ebé iha signifikadu antropolójiku no sagradu kle’an, iha mós inan-feton sira tunu batar nurak iha lorokraik, ho hakmatek. Iha merkadu, atividade sosa no fa’an la’o namanas, sein intimidasaun. Ha’u haree labarik sira halimar. Ha’u hetan joven sira – feto no mane, prátika desportu: halai, iha dalan, ho ukun aan rasik, iha Dili livre, Timor-Leste livre. Nune’e, iha ha’u-nia neon ha’u konsiente valór ukun rasik aan, nu’udar povu, nu’udar timoroan – kaer-metin abut kulturál, espirituál, no nasionál, hodi dezenvolve rai ne’e ho domin, justisa, no matenek ba futuru.
Nune’e, husi Dili ba rai-Ketan Oekusi no husi Oekusi fila mai Dili, viajen ne’e sai nu’udar sasin-moris katak domin ba nasaun no laran-metin ba abut kulturál mak forsa vitál ne’ebé hametin ita-nia identidade hodi kaer-metin soberania ba futuru ne’ebé naroman, hodi lori nafatin lia-fuan sagradu beiala nian: Nekaf-mese, Amsao-mese.
Notísia relevante:Filozofia edukasaun iha Palaban, Signifika saida edukasaun ba ita?:
Finál!
TATOLI
