Top

Husi Dili ba Oekusi: Viajen memoravel, sorumutu estratéjiku no beleza naturál Timor-Leste

Viajen ekipa TATOLI,I.P ba RAEOA tan misaun no objetivu ida. Imajen TATOLI/António Daciparu

OEKUSI, 23 Setembru 2026 (TATOLI) –Dili, Mota-ain, RAEOA. Viajen distante no orgullu. Iha transporte roda haat nia leten, iha estrada alkatroada, entre foho-lolon aas no tasi-ibun furak ho bee kristalina, ami la’o tan objetivu ida, tan misaun ida.

Operadór kámara, Jogerjo Guterres “Juju” ho asisténsia husi operadór kámara no fotografu Francisco Sony halo hela atualidade ho funsionáriu destakadu iha serbisu integradu Batugade, Munisípiu Bobonaru. Atualidade ne’e aprezenta husi Jornalista Agapito dos Santos ba públiku liuhusi lente kámara TATOLI,I.P nian, molok kontinua viajen ba RAEOA. Imajen TATOLI/António Daciparu

Muda husi segundu ba oras, anin-tasi no foho hasoru malu huu ho liberdade. Natureza Timor-Leste hatudu nia épika ne’ebé la iha rohan. Duut sira namlaek, ai-tahan monu idaidak husi nia sanak, sinál tempu bain loron ona. Balada ho liras semo iha lalehan ukun rasik aan Timor-Leste, ami la’o nafatin tuir velosidade moderada ba fatin destinu ho orgullu no esperansa.

Husi Dili to’o Batugade, Mota-ain, iha dalan la’ós de’it kona-ba viajen ida maibé iha mós uma, família no timoroan sira moris ho hakmatek, hala’o sira-nia atividade, nu’udar povu, no sidadaun, nasaun ida nian. Inan-feton sira buka moris iha merkadu. Inan-feton sira te’in masin iha dalan-ninin, foinsa’e balun ajuda inan-aman buka moris ho atividade restaurante besik tasi-ibun. Inklui, labarik sira halimar ho sira-nia maneira rasik iha sira-nia mundu nakonu ho dame.

Ambiente no arredór portaun entrada entre Timor-Leste no Indonézia. Imajen TATOLI/António Daciparu

Iha Batugade, Mota-Ain antes hakat ba fronteira, liuhusi odamatan boot Timor-Leste nian, hodi kumpre regra no prosedimentu tékniku no administrativu tuir Servisu Autoridade Aduaneira no Alfándega nian. Hotu, antes kontinua viajen, minutu balun ami revitaliza enerjia. Iha ne’e, loromatan meiu-dia haklaken nia manas. Bandeira Repúblika Demokrátika Timor-Leste (RDTL) –Mean, kinur, metan ho fitun mutin nabilan, naklekar iha ai-riin leten. Iha área fronteirisa, ha’u haree vizitante estranjeiru mós hakat mai Timor-Leste. Antes kumpre dever, sira hasai imajen ho orgullu iha monumentu ho Timor-Leste hakerek iha lolon, ida-ne’ebé ‘tutur’ hela símbolu sagradu Timor-Leste nian “Unidade, Ação e Progresso” hodi espresa sira-nia ksolok no orgullu, ba rai-furak ida-ne’ebé sira sei sama ain no deskobre nia furak. Timor-Leste illa ki’ik, fuan boot – nasaun independente, Estadu soberanu, riku ho nia biodiversidade, nia beleza naturál, nia tasi, no nia povu sira.

Jornalista Agapito dos Santos halo hela atualidade iha monumentu nia oin. Imajen TATOLI/António Daciparu

Notísia relevante:Peskiza hatudu iha biodiversidade mariña barak iha Lamsana no Hinur-Hitu

Viajen kontinua no tama territóriu Indonézia (Wini) hafoin kumpre dever. Antes roda haat nafatin dulas, pasajeiru sira kura estomuk ho kulinária Indonézia tuir idaidak nia preferénsia (Hakaran). Otimiza kbiit, atualiza vontade ba fatin destinu ho esperansa, nu’udar traballadór, nu’udar povu no sidadaun, ba nia rai-ketan, Rejiaun Autonoma Espesiál Oekusi-Ambeno (RAEOA) tan atividade esensiál ida tuir planu no programa definidu.

Liu territóriu Indonézia (Mota-ain, Wini), lakle’ur sama ain iha RAEOA, liuhusi Sakato. Iha ne’e, sente iha fila hikas uma (rain). Foho aas, tasi-ibun haklaken nia furak, iha oras lorokraik. Rai-tetuk luan ho ai-horis sira hatudu nia kmanek. Horik-le’un (ambiente) la subar nia karaktéristika, iha Timor-Leste.

Sorumutu badak maibé determinante

Nakaras osan-mean hodi simu nakukun kalan furak iha rai-ketan, Oekusi. Imajen TATOLI/António Daciparu

Sai “Bom dia” to’o “Boa tarde” – Dili (Edifísiu TATOLI), RAEOA), viajen distante maibé memoravel – iha fuan no kakutak. Iha fatin deskansa nian, iha lorokraik loromatan sei haklalen nia roman osan-mean iha lalehan leten aas Timor-Leste nian, molok nakukun hafalun rai, akontese sorumutu badak ida maibé importante no determinante.

Iha biban ne’e, re-atualiza informasaun, define estratéjia, otimiza vontade, hodi idaidak kontribui tuir nia responsabilidade, integridade, no dignidade, ba kompromisu ida, ba susesu hamutuk ida, no liliu ba Timor-Leste, tuir vizaun, misaun, prinsípiu, no valór TATOLI,I.P nian – Ajénsia notisioza nian.

“Ita mai tan misaun ida” Prezidente Konsellu Diretivu TATOLI,IP, Noémio Mateus Falcão Soares hateten ba ekipa ne’ebé sei hala’o misaun iha RAEOA, iha sorumutu badak ne’e.

Misaun klaru, objetivu determinadu. Lalatak nakukun falun daudaun ona rai-ketan. Hafoin sorumutu ne’e, pesoál idaidak kumpre nia dever no ezekuta nia responsabilidade iha terrenu, liliu iha fatin identifikadu – iha Salaun Palaban, tuir sekuénsia planu no programa determinadu.

Nakaras osan-mean hodi simu nakukun kalan furak iha rai-ketan, Oekusi. Imajen TATOLI/António Daciparu

Salaun Palaban: Sasin istórika no Lejenda rezisténsia

Iha salaun Palaban, alende halo preparasaun téknika husi ekipa, ha’u deskobre mós lalatak éroi no líder rezisténsia nian (restauradu no balun ho kór metan-mutin, ho kréditu husi Arquivo & Múseu da Resistência Timorense) hamriik ‘iha kuadru – framing, nu’udar sasin istórika iha jornada luta povu timoroan sira-nian.

Imajen no lalatak éroi no líder rezisténsia sira, ho lejenda iha dalen-portugés, no ha’u koko tradus ba tetun (literalmente), ne’e mak hanesan:

  • Hermenegildo Alves, Rogerio Lobato, Francisco Xavier do Amaral e Nicolau Lobato durante konferénsia imprensa ida;
  • Serimónia entrega Prémiu Nobel Dame nian ba José Ramos-Horta no Dom Carlos Filipe Ximenes Belo iha Oslo, iha loron 10 Dezembru tinan-1996;
  • Robert Domm, Jornalista Australianu no Xanana Gusmão, Komandante Ein-Xefe Falintil durante hasoru malu iha abrigu ida, iha Ainaru/Timor-Leste, fulan-Setembru 1990;
  • Gerilleiru FALINTIL husi kompania oioin marxa;
  • Xanana Gusmão, Komandante FALINTIL, Mau-Huno, Konselleiru Militár no Polítiku armadu ho M16, no selseluktan;

Kalan iha Oekusi: Kulinária, ospitalidade no sensaun klásiku

Hotu, molok fila hikas ba fatin deskansa, halibur hikas enerjia no prepara aan di’ak liután ba loron aban tuirmai, ami idaidak sei kura estomagu, ho rezultadu husi liman-badaen lokál. Ba restaurante ida, la’o iha sidade RAEOA nia leet, ahi eletrisidade hamriik iha dalan fó naroman. Transporte, ema, la’o ba mai, hakmatek, iha kalan nakukun ho fitun nabilan iha lalehan leno rai-klaran. Oekusi hatudu nia beleza iha tempu kalan. Timor-Leste hatudu nia integridade nu’udar nasaun independente. Ha’u orgullu nu’udar timoroan.

Iha restaurante, ha’u sente kulinária Timor-Leste nian. Kura hamlaha ho liman-badaen (te’in-na’in) timoroan nian. Iha meza kuadradu nia leten, alende iha etu, prepara ona modo Água e Sal, halo ho ikan mean fresku husi tasi Timor-Leste nian. La’ós ne’e de’it, iha mós modo-tahan fresku ho sabór idéntiku timoroan sira nian.  Oekusi-oan hatudu nia ospitalidade. Oekusi-oan hatudu sira-nia valór ho karakter rasik – hatudu husi hamnasa-midar, ho oin nabilan ho aura no euforia auténtika rasik nu’udar povu ida, iha nasaun ne’ebé manan la’ós de’it ho kosar-been maibé mós matan-been, raan, no sakrifisiu.

Kafé di’ak. Dada-lia furak. Momentu kmanek.

Hotu, minutu balun antes fila, ha’u koko la’o iha luron boot sidade Oekusi nian. Iha dalan hakmatek ho nia emar sira. Iha naroman lampu nian, besik dalan-ninin iha Kafetária ida, oferese kafé ho aroma idéntiku no órganiku – nia morin semo lemo iha anin-kalan nia huu. Kafetária “Estrela da Manhã”.

Iha kafetária ne’e nia laran, iha foinsa’e na’in rua hein hela ho esperansa no orgullu. Lampu ki’ik ho kór oioin – mean, kinur, matak, no azul, lakan kibukiku ‘hein’ vizitante iha kalan kmanek ne’e.

Ritmu múzika Afro, brazileira no seluktan hananu troka malu ho melódia rasik neneik, lori impresaun diferente iha nakukun ho fitun nabilan nia leet. Iha kafetária ne’e nia mahon hakerek liafuan furak ida “Bom Café. Boa Conversa e bons momentos” – Kafé di’ak. Dada-lia furak. Momentu kmanek. La dook husi fatin ne’e, iha uma kakuluk nia mahon hamriik motor versaun antigu ida (Vintaje):  Honda Super Cub/ Honda C70-C190, nakfila ambiente sai sensaun klásiku no épika ida ho nia karakter rasik iha sidade rai-ketan Timor-Leste nian.

Mundu naroman lakon nia kbiit, husi hela valór no reflesaun ida: Viajen Dili ba Oekusi hatudu beleza naturál, misaun estratéjiku TATOLI, no orgullu nu’udar Timor-Leste nia sidadaun.

Kontinua…!

TATOLI

Publisidade

Leave a Reply

Latest Post

error: Content is protected !!