PR konsidera presiza kria kondisaun di’ak ba Komponente Navál hodi asegura tasi

DILI, 12 janeiru 2023 (TATOLI)–Prezidente Repúblika (PR), José Ramos Horta, kinta ne’e, partisipa aniversáriu Komponente Navál FALINTIL-Forsa Defeza Timor-Leste (F-FDTL) ba da-XXI.

Biban ne’e, PR Horta, hateten, tasi Timor hola parte iha korridor ne’ebé iha koneksaun marrítima ba oseanu Índiku no Ázia Pasífiku, ho rota marrítima Ombai no Wetar, tanba ne’e ezije Estadu tenke kria kondisaun di’ak ba Komponente Navál hodi asegura tasi ho nia riku-soin sira.
“Ita-nia tasi hola parte iha Triángulu Korál (Coral Triangle), ne’ebé iha kualidade bee tasi di’ak hodi prezerva ahu-ruin sira atu ikan ho espésie oin-oin bele moris no di’ak atu esplora iha setór turizmu. Nune’e, tempu ona atu Estadu promove ekonomia tasi-nian tamba hosi tasi ita bele kria kampu serbisu barak liután ba ita-nia joven sira hodi bele responde ba númeru dezempregu ne’ebé kada tinan aumenta,” Xefe Estadu dehan iha ámbitu aniversáriu Komponente Navál da-XXI, iha Kuartel Komponente Navál, Hera.
Notísia relevante: PR husu Governu tau atensaun ba ekipamentu Komponente Navál

Tuir Horta selebrasaun ne’e hanesan dalan ida atu Komponente Navál bele reflete hikas susesu no dezafiu sira ne’ebé hasoru ona durante ne’e, ne’ebé sai hanesan lisaun iha prosesu aprendizajen ba Estadu no Komponente Navál rasik hakat ba oin ho firme no fiar-an liután.
“Tasi nu’udar odamatan ba dezenvolvimentu. Mundu agora haree ba tasi nu’udar odamatan estratéjiku ida ba dezenvolvimentu no obstákulu ba nasaun. Ita-nia esperiénsia hatudu katak 90% hosi Orsamentu Jerál Estadu mai hosi fundu mina-rai, ne’ebé mai hosi tasi, maibé ita seidauk iha kapasidade di’ak atu asegura tasi,” nia akresenta.
Nune’e, haree ba tasi nu’udar dezenvolvimentu estratéjiku ho kapitál maka’as no iha potensiál jeoestratéjiku, nune’e PR konsidera presiza jere tasi ho neon-matenek hodi fó benefísiu ba herasaun agora no tuir mai.

Tuir Komandante Supremu Forsa Armada, dalan ida atu asegura tasi mak liuhosi promove seguransa koletiva. Timor-Leste hola parte rejiaun Ázia Pasífiku, ne’ebé ohin loron sai hanesan sentru ekonómiku boot no importante tebes iha mundu, ne’ebé iha rejiaun ida-ne’e hola parte maioria nasaun illa de’it, nune’e tasi iha valór boot ba ekonomia nasaun illa sira.
“Ameasa iha tasi kada tinan sempre aumenta ho modelu oin-oin, hanesan peska ilegál, pirataria, transporta sasán perigozu, esplorasaun ilegál ba rekursu sira, tráfiku umanu no imigrasaun ilegál. Haree ba dezafiu no ameasa hirak ne’ebé akontese iha tasi, ita presiza haree ba seguransa nu’udar kestaun koletiva ida ba nasaun hotu iha rejiaun, liu-liu ho nasaun viziñu Austrália no Indonézia, hodi responde hamutuk ba ameasa sira ne’ebé akontese iha tasi,” nia fó hanoin.
Enkuantu, liuhosi kooperasaun seguransa marrítima, bele fó garantia ba rejiaun ne’e katak tasi Timor sei seguru ba ró komérsiu atu sirkula ho liberdade, sein iha ameasa ruma. Ho seguransa koletiva, sei promove mós relasaun di’ak ho parseria estratéjiku hodi haburas kapasidade, iha ámbitu seguransa marrítima no nu’udar dalan ida atu prepara-an banhira Timor-Leste adere ba Asosiasaun País Sudeste Aziátiku (ASEAN, sigla portugés).

Ró patrulla rua ho klase Guardian, iha tinan 2023 nia-laran sei to’o iha Dili, liuhosi programa Seguransa Marrítima Pasífiku ne’ebé promove hosi Governu Austrália. Ho aumentu rekursu ne’e, bele ezekuta misaun balun tuir prinsípiu Sistema Nasionál Autoridade Marrítima ne’ebé Governu harii ona.
Aleinde ne’e, liuhosi Autoridade Marrítima, bele buka halo servisu tuir realidade no rekursu ne’ebé iha, ho objetivu atu promove kolaborasaun entre entidade hotu, entre instituisaun sivil, Militár no Polísia, públiku ka privadu, ne’ebé bele kontribui hodi hametin seguransa marrítima, ho modelu ne’ebé foka ba esplorasaun konseitu ‘duplu-uzu’ iha operasaun seguransa tasi hodi redús gastu deznesesáriu.
“Ho prezensa ró rua ne’e sei kontribui hodi defende no projeta Timor-Leste nia interese iha nível nasionál, nasaun viziñu no rejiaun iha ámbitu defeza, seguransa no dezenvolvimentu komún. Sei hametin liután kapasidade kontrolu ba ita-nia soberania. Kontrolu ne’ebé antes ne’e la kobre iha parte tasi mane (tasi parte sul), evidente katak sei to’o iha ne’ebá hodi halo operasaun ba defeza territóriu nasionál,” nia tenik.
Husu Komponente Navál asegura komunidade hosi ameasa tasi
Xefe Estadu husu ba Komponente Navá F-FDTL atu assegura komunidade hosi ameasa tasi liuhosi halo sosializasaun.

“Ita-nia tasi luan dala hitu hosi ita-nia rai-maran no povu barak mak hela besik tasi-ninin. Nune’e, husu ba Komponente Navál atu kolabora ho entidade hotu no instituisaun sivil, Militár no Polísia, ne’ebé haree kona-ba asuntu tasi nian, atu serbisu hamutuk hodi sosializa no fó treinu ba povu sira ne’ebé hela besik tasi-ibun kona-ba salvamentu ka medida preventiva sira iha tasi nian, ho nune’e, banhira mosu dezastre ruma, sira bele salva-an no ajuda malu,” PR apela.
Prezidente Repúblika husu nafatin atu kontinua dezenvolve-an sai mariñeiru di’ak ho kultura tasi nian ne’ebé metin, buka atu adapta tuir realidade no apreende ba dezafiu foun sira, liuliu oinsá Komponente Navál sira tenke iha kapasidade atu halo manutensaun rasik ba ró sira. Tamba durante ne’e instituisaun Estadu sira hasoru problema boot ba manutensaun ekipamentu no viatura.
“Ho problema no dezafiu sira ne’ebé hasoru, Estadu presiza iha investimentu ba rekursu umanu, infraestrutura no ekipamentu adekuadu hodi fó biban ba Komponente Navál atu garante ita-nia soberania iha tasi,” nia hameno.
Iha ámbitu ne’e, atribui mós sertifikadu louvor ba militár na’in-sia no biban hanesan Komponente Navál entrega mós boña mariña nian ba Xefe Estadu.
Jornalista : Antónia Gusmão
Editora : Julia Chatarina

