Top

CNC, I.P husu partidu polítiku hametin dame no demokrasia durante períodu kampaña

Membru Konsellu Administrasaun CNC, Padre Juvito do Rego. Imajen Tatoli/Francisco Sony

DILI, 10 maiu 2023 (TATOLI)—Sentru Nasionál Chega! Institutu Públiku (CNC, I.P sigla portugés) husu partidu polítiku  sira ne’ebé halo kampaña iha palku leten labele tratama malu maibé tenke kontinua hametin dame no demokrasia iha Timor-Leste.

Membru Konsellu Administrasaun CNC, Padre Juvito do Rego, hateten, partidu sira tenke kria dame tanba memória pasadu nu’udar lisaun ba Timor-Leste, haree ba situasaun atuál ne’ebé  la’o no akontese durante períodu Eleisaun Parlamentár  2023, hahú mosu violénsia no irregularidade balun durante kampaña hanesan insidente violénsia tuda militante partidu iha munisípiu Viqueque no violénsia entre militante partidu iha Rejiaun Administrativa Espesiál Oé-cusse Ambeno (RAEOA) no seluk tan.

“Haree deklarasaun polítika durante kampaña eleitorál provoka tensaun hosi públiku no militante partidu seluk relasiona ho istória pasadu sira, hamosu konftrontasaun no inséndiu, ho ida-ne’e husu tenke hapara konta istória moruk pasadu, istória labele repete tan nune’e ita husu partidu polítiku sira nafatin hametin dame no demokrasia iha ita-nia rai,” Padre Juvito do Rego, hateten liuhosi konferénsia ne’ebé hala’o iha CNC, Balide, kuarta ne’e.

Notísia relevante : Kampaña partidu polítika presiza fó énfaze ba fraternidade umana

Razaun CNC, I.P husu partidu polítiku kria dame tanba CNC, nu’udar Institutu Públiku ne’ebé  estabelese ho dekretu-lei númeru 48/2016 no tutela diretamente ba Primeiru-Ministru ho nia vizaun hanesan ‘sosiedade ida-ne’ebé inkluzivu, la repete istória pasadu nian hodi promove direitu no valór umanu’.

Institutu ne’e niniaa misaun mak ‘harii sentru pós-konflitu ne’ebé prezerva memória pasadu nian hodi promove direitu no valór umanu no harii parseria nasionál no internasionál hodi reforsa rede servisu sira atu implementa rekomendasaun sira hosi relatóriu finál Comissão de Acolhimento, Verdade e Reconciliação (CAVR)- Chega! no Comissão da Verdade e Amizade (CVA) – Per Memoriam Ad Spem (PMAS), sira ne’ebé relevante.

Reprezentante institutu ne’e fó hanoin ba líder partidu polítiku sira to’o militante sira iha nível aldeia, nune’e mós ba komunidade no entidade tomak katak, konflitu polítiku iha Timor-Leste, no violénsia ne’ebé ema timor-oan enfrenta durante tinan 25 nia-laran, no violénsia ne’ebé tama iha moris polítiku timor-oan nian iha tinan 1975 to’o mai tinan 1999, no kontinua durante tempu ukun-an, sei sai nafatin hanesan obstákulu ba dezenvolvimentu kultura ba demokrasia no dame ne’ebé sustentável iha Timor-Leste.

“Ho nune’e, CNC,I.P hakarak fó hanoin fali ba entidade hotu-hotu, rekomendasaun sira hosi relatóriu Chega, ba parte sira ne’ebé envolve iha vida polítika atu konsolida dezenvolvimentu pluralístiku no dezenvolvimentu moris polítiku ho dame iha Timor-Leste hanesan, partidu polítiku hotu-hotu garante prinsípiu universál direitu-umanu nian ne’ebé hakerek momos iha Timor-Leste nia konstituisaun atu nune’e prinsípiu hirak ne’e bele hetan respeitu loloos iha sira nia polítika no prátika,” nia akresenta.

Membru Konsellu Administrasaun CNC dehan, relasiona ho atividade kampaña ne’ebé daudaun sei kontinua la’o, husu Partidu polítiku hotu-hotu atu respeita knaar neutrál hosi Polísia Nasionál Timor-Leste (PNTL), FALINTIL Forsaa Defeza Timor-Leste (F-FDTL) no Estadu nia organizasaun seguransa seluk tan, inklui dedikasaun atu respeita prinsípiu ida-ne’e kona-ba neutralidade iha polítika partidu nian.

“Partidu Polítiku hotu halo kompromisu públiku ida hodi hala’o sira-nia atividade polítika sira ho hahalok ne’ebé dame no la ameasa no sei foti medida disiplinár ne’ebé maka’as hasoru membru partidu sé de’it ne’ebé defende ka uza imprensa atu hamanas liu tan agresaun ka tauk iha komunidade nia-laran,” nia fó hanoin.

Aleinde ne’e, partidu sira halo kompromisu públiku ida katak sira sei la organiza grupu joven sira ba objetivu polítiku, karik halo duni, tenke halo ho dame no tuir lei no programa sira edukasaun sívika nian uza materiál hosi relatóriu ida-ne’e, hodi hatudu ba komunidade importánsia ba hahalok ne’ebé la liu hosi violénsia.

Timor-Leste presiza kontinua kria dame demokrasia hodi sai ezemplu ba mundu no hetan rekoñesimentu CAVR Chega ne’ebé Governu Timor-Leste estabelese iha outubru 2001 ho Regulamentu UNTAET 10/2001 hala’o nia servisu hosi periodu janeiru 2001 to’o outubru 2005 Comissão da Verdade e Amizade (CVA) – Per Memoriam Ad Spem (PMAS) ne’ebé Governu Timor-Leste no Indonézia estabelese iha tinan 2005 ho mandatu hosi tinan 2005 to’o tinan 2008.

Bainhira estabelese CVA halo nia programa prinsipál sira mak hanesan, buka lia loos liuhosi deklarasaun ema nian, halo peskiza tuir temátiku,  sondajen no análiza estatístiku, simu submisaun sira, halo mós audiénsia públika no halo dokumentasaun.

Nune’e mós, hala’o prosesu rekonsilisaun komunitária, resepsaun no apoiu vítima sai ona nu’udar ezemplu ba nasaun barak no hetan rekoñesimentu internasionál no CAVR sai ezemplu ba nasaun seluk mak hanesan

CAVR sai nu’udar ezemplu no modellu ba Komisi Kebenaran no Rekonsiliasaun iha Aceh – Indonézia (KKR Aceh), Komisaun Rekonsiliasaun iha Illa Mundanao, Filipina, Komisaun lia loos no rekonsiliasaun hosi sidade Vitoria ( Yoorrock Justice Commission).

“Ba serbisu di’ak sira ne’ebé CAVR halo ona no Centro Chega! I.P kontinua hatutan,  mak iha tinan ida-ne’e (2023), Komité  Prémiu Pás no Rekonsiliasaun Gernika 2023 ne’ebé haknaar-an iha Alemanã, oferese prémiu pás no rekonsilisaun ba CAVR nu’udar meiu rekoñesimentu ba CAVR nian iha promosaun dame,  rekonsiliasaun no prezervasaun memória ba konflitu pasadu liuhosi edukasaun ba jerasaun foun no sosiedade tomak inklui solidariedade ba sobrevivente mais vulnerável sira,” nia tenik.

CNC, I.P ne’ebé kontinua mandatu CAVR husu atu orgullu ne’ebé Timor-Leste hetan la monu ba rai no kontinua hala’o serbisu ho entidade hotu hodi asegura katak rekomendasaun hosi Relatóriu Chega! implementa duni no benefisia duni povu Timor–Leste. Nune’e mehi ba harii sosiedade ne’ebé moris iha pás no rekonsiliasaun sai realidade.

Jornalista     : Arminda Fonseca

Editora          : Julia Chatarina

Publisidade

Leave a Reply

Latest Post

Sponsored
error: Content is protected !!