Vítima masakre Tumin; ‘Lalika mehi ukun-an, Xanana nia ulun ami han ona’
OÉ-CUSSE 08 setembru 2023 (TATOLI – Hanoin hikas masakre Tumin-Oé-Cusse ba dala-22 (08-09 setembru-2021) ne’e, Jornalista Agência TATOLI, Abílio Elo Nini, entrevista sobrevivente (sasin matan ka sasin moris) Marcos Baquin, hodi haktuir ninia memoria pasada ne’e iha ninia rezidénsia Quibiselo, suku Bobometo, sub-rejiaun Oésilo.
Notísia relevante: Masakre Tumin: “Milísia tá ha’u-nia tilun fahe ba rua” (II)
Sobrevivente Marcos Baquin, konta, trajédia ne’ebé akontese iha 08 setembru 1999, iha tuku 09h00 dadeersan, iha aldeia Quibiselo, membru milísia sira tama hosi fatin dala-neen (6).
Dahuluk, sira tama hosi Oé-Cusse vila mai to’o aldeia Nonquican-Nu-Nete, molok tama mai Tumin Quibiselo, sira oho tiha ona ema na’in-rua, Fransisco Sanan ho Nicolas Lape.
Membru milísia balu tama hosi dalan Nainaban, dalan ida hosi Oésilo vila tún mai mota Noél-Ekat ne’e, milísia sira oho ema na’in-tolu, Cipriano Anin, Sebastião Siqui ho José Lopo.
Hosi fali dalan Pássabe tún mai to’o suku Usitaqueno, oho uluk xefe suku, Armando Sani, milísia kontinua la’o tún mai tama to’o Quibiselo sentru oho ema barak ona.
Primeiru oho uluk lia-na’in Bobo Noni (Vitor Punef), Filipus Tualaka, Laurentina Ulan Colo, no maluk sira balu tán, milísia sira-ne’ebé tama hosi fali dalan Napan tama loos ba Tumin sentru, oho maluk ida, Cipriano Caet, entaun iha loron 08 setembru 1999 ne’e sira konsege oho kedas na’in-14.
“Bainhira milísia tama to’o Quibiselo, sira hahú uluk mak ami-nia lia-na’in, Bobo Noni, tiru to’o dala-ualu (8) la mate, ami haree milísia ne’e marka krús iha rai, depois sikat kilat ne’e tama tuir kelen, hafoin baku rai dala ida, tau ba nia ibun hodi lambe, maka nia tiru ami-nia lia-na’in ne’e (Bobo-Noni), kona-loos iha nia reen-to’os, ikus mai ami-nia lia-na’in ne’e hakotu iis,” Marcos Baquin ba Tatoli iha aldeia Quibiselo.
Notísia relevante: Masakre Tumin: Milísia oho ema na’in-14 iha 08 setembru 1999 (I)
“Ha’u kuandu tur mesak, hanoin kona, ha’u-nia laran moras tebes, maibé atu dehan saida buat hotu liu tiha ona, agora hanesan istória ona, tán ne’e maka jerasaun tuir mai tenke hatene, katak ita-nia rai ne’e manán lori mate no fakar ita-nia raan, balu nia ruin to’o agora seidauk hetan, la’ós ita manán ho hamnasa, maibé lori prosesu, susar terus, mate mak foin ita ukun rasik-an,” nia konta ho lian triste.
“Ema tolok ita aat didi’ak, maibé ita nonok de’it, fatui iha ita-nia oin baku tán, balu dehan, imi lalika mehi atu ukun-aan, imi-nia boot Xanana ami han ona nia ulun, agora imi ki’ik-oan beiktén tán mak hakarak ukun rasik-aan ka, mais ita nonok de’it,” nia katak.
Notísia relevante:Masakre Tumin: “Milísia tá ha’u-nia ibun, nehan tohar monu namtate”
Maibé ba tinan ne’e sei kontinua ba oin, entaun kada tinan tenke hanoin hodi halo reflesaun liuhosi sunu-lilin no kari ai-funan, tanba aban bairua laiha ona karik, imi jerasaun foun tuir mai presiza hatene ita-nia istória.
“Loos duni, mate ne’e iha Teunlasi Pássabe ne’ebá, maibé fatin ne’e ami halibúr tau hamutuk iha fatin ida, atu kada tinan ita sunu lilin kari ai-funan iha fatin ida de’it,” nia haktuir.
Maibé tuir loloos Governu tenke konsidera loron ida-ne’e, iha loron 09 setembru halo netik seremónia, kalan sunu-lilin no kari ai-funan, tanba ema mate barak ne’e mak loron 09 setembru ne’e, loron 08 ne’e inísiu ema na’in-14, restante iha aban loron 09 setembru.
Notísia relevante:Vítima masakre Tumin: “Ha’u sei trauma to’o agora”
Jornalista: Abílio Elo Nini
Editór: Evaristo Soares Martins
