PR Horta-Prezidente EAU diskute hametin kooperasaun iha área investimentu

ABUDABI, 13 outubru 2023 (TATOLI)—Prezidente Repúblika (PR), José Ramos Horta, sesta ne’e, hasoru malu ho nia ómologu Prezidente Emiradu Árabe Unidu ka United Arab Emirabes (UAE), Liurai Sua Majestade, Sheikh Mohamed bin Zayed Al Nahyan, hodi diskute oinsá hametin kooperasaun liuliu iha área investimentu.
Notísia Relevante: Prezidente EAU aseita pedidu PR Horta harii rezidénsia universitáriu iha TL
Prezidente Repúblika, José Ramos Horta ho Liurai Abudabi ko’alia oinsá UAE bele apoiu investimentu iha área agrikultura, seguransa alimentár, enerjia renovável, turizmu, dijitalizasaun, otél ka sentru konvensaun.
Jornalista Agência Tatoli Nelson de Sousa relata, iha enkontru ne’ebé la’o ho amigavel ne’e, Prezidente Emiradu Árabe Unidu hato’o katak prontu apoiu investimentu iha Timor-Leste hodi hametin relasaun bilaterál entre nasaun rua no oinsá aumenta kooperasaun liuliu área investimentu iha TL.
“Nia (Prezidente Emiradu Árabe Unidu) iha ambiente di’ak loos no nia ema ida ho determinasaun no iha simpatia, purtantu buat ne’ebé ami ko’alia sei la’o,” PR Horta hateten hafoin ramata enkontru ho Prezidente Emiradu Árabe Unidu (UAE, siglá inglés), Liurai Sua Majestade, Sheikh Mohamed bin Zayed Al Nahyan, iha Abudabi, sesta ne’e.
Iha enkontru ne’ e la’os haree ba kooperasaun polítika no diplomátiku de’it, maibé PR Horta hakarak hare liu ba área investimentu.
“Área ne’ebé ha’u hateten ba sira mak Timor presiza mak ida ótel estrela lima, tanba ita atu tama ASEAN sei simu bainaka lubun ida no reuniaun oioin, tanba ita seida’uk iha. Ida fali, sentru konvensaun boot ida ba konferénsia ASEAN hanesan simeira. No, sira hateten, sira bele haree ne’e no haree ne’e bele ho modalidade oioin. Modalidade ida, sira mak oferese de’it. Modalidade seluk sira mak empresta osan mak Timor halo. Modalidade seluk ida mak halo parseira públiku no privadu entre Timor ho kompaña ruma Abudabi nian,” nia dehan.
Investimentu seluk ko’alia mós bele haree mós enerjia renovável, tanba sira iha teknolójia avansadu tebes no ideia seluk PR Horta hato’o kona-ba Timor-Leste iha rusa fuik, nune’e UAE bele halo investimentu haki’ak rusa fuik.
“Ami bele ho imi-nia investimentu apoiu ami haki’ak rusa fuik iha Timor barak no exporta mai iha ne’e, tanba naan rusa ema hotu gosta. Nune’e, haree oinsá organiza iha Timor-Leste hodi exporta mai iha ne’e no sira prontu atu sosa. Ha’u mós ko’alia kona-ba agrikultura seguransa alimentár no sira prontu atu estuda buat sira-ne’e hotu. Aban ka bainrua ida, enkontru ho ministru ne’ebé responsável ba sira-ne’e no ba Timor-Leste hodi hakle’an uitoan, depois sira haruka ekipa ida ba Timor-Leste hodi ko’alia ho Governu,” Horta hateten.
Nun’e, PR Horta sei ko’alia ho Primeiru-Ministru Kay Rala Xanana Gusmão no Vise Primeiru Ministru na’in-rua liga ho kestaun ekonomika ne’e hodi bele haree.
Ramos Horta hateten, sira prontu apoiu investimentu iha Timor-Leste no presiza kria kondisaun atu bele investimentu sira la’o.
“Sira hateten iha buat rua de’it mak protesaun ba investimentu ne’ebé ita Timor-Leste liuhosi Governu iha Konsellu Ministru halo tiha ona. Ida seluk mak dupla tributasaun no ida seluk mak Tribunál arbitrajen disputa komersiál ruma kona-ba rai no implementasaun kontratu bainhira iha konflitu mak liuhosi Tribunál arbitrajen ba prosesu ne’e iha Governu anteriór hala’o ona,” nia esplika.
Horta dehan, Emiradu Árabe Unidu (UAE) ne’e hamutuk Estadu hitu (7) mak hola parte iha UAE nia populasaun totál millaun ualu (8), maibé ne’e 80% ema estranjeiru hosi mundu barak liuliu traballadór no populasaun sira-nian rasik 20% de’it.
“Maibé rai-ne’e liuliu Abudabi ne’e mak riku boot-liu hotu-hotu, sira mak halo investimentu iha Dubai, sidade internasionál kuiñesidu tebe-tebes. Maibé Abudabi parte ida iha petróleu mina no gas, rikeza boot-liu hotu-hotu iha ne’e. Sira-nia kapitál hanesan federál mak iha Abudabi,” nia hateten.
Tinan hirak liu ba, Horta hateten, nia-parte hanesan Ministru Negósiu Estranjeiru no Kooperasaun (MNEK) mai tiha ona iha Abudabi, tanba koñese di’ak Liurai Abudabi bolu prinsipe.
“Prinsipe ida família boot liurai mak konvida hau, mais ohin nia laiha ne’eba mais Prezidente Abudabi nia alin, sira nia pai mak fundadór ba Emiradu Árabe. Sira koñesidu, respeitadu, sira halo rai ne’e sai rai ida internasionál. Toleránsia iha ne’e, nunka iha problema radikalizmu, estranjeiru lubun ida dezde ema traballadór simples hosi Banglades, Pakistaun, Índia rai barak-barak to’o ema CEO hosi Asia ho sientista no ekonomista oioin iha ne’e,” nia dehan.
Laureadu Prémiu Nobel ba Pás ne’e hateten, dezde uluk to’o ohin loron iha relasaun di’ak maibé la dezenvolve relasaun ofisiál, nune’e agora hakarak hametin relasaun ne’e.
“Ha’u kle’ur ona mak hakarak mai, uluk kontaktu ho sira, ha’u sempre liuhosi ne’e no sira sempre simu. Mezmu uluk eis titulár sempre ko’alia ho sira, entaun relasaun di’ak ho sira kle’ur tiha ona maibé nunka dezenvolve hanesan relasaun ofisiál. Enkuantu ho Timor-Leste só agora mak nu’udar Prezidente fali, ha’u komesa buka loke odamatan sira-nian haree aumenta relasaun no kooperasaun ho Timor-Leste,” nia hateten.
Ho nune’e, nia hanoin bele haree rai ne’e riku boot no sira buka fatin ne’ebé bele investe multiplika liután no kontribui ba ekonómia nasionál, rejionál no internasionál.
“No, kooperasaun ho sira nível oioin hanesan kooperasaun diplomátika polítika, sira koñese ha’u no kontente. Tanba, uluk kedas ha’u Ministru Negósiu Estranjeiru, primeira-ves sira husu ba Timor-Leste atu apoiu ba eleisaun ida iha Nasaun Unida. Ita seidauk iha diplomata barak, ha’u fó orientasaun ba iha ita-nia konsul Libenu ba to’o reuniaun internasionál vota ba EAU no sira kontente loos ho ida-ne’e,” nia hateten.
Enkontru ne’e akompañadu hosi Ministru Negósiu Estranjeiru no Kooperasaun (MNEK) Bendito Freitas.
Jornalista : Nelson de Sousa
Editór : Cancio Ximenes

