Governu no parseiru tau hanoin hamutuk molok partisipa konferénsia iha Bangkok

DILI, 19 outubru 2023 (TATOLI)–Ministériu Negósiu Estranjeiru no Kooperasaun (MNEK), Institutu Nasionál Estatístika Timor-Leste, Institutu Públiku (INETL, I.P), hamutuk ho apoiu hosi Nasaun Unida liuhosi Fundu Nasaun Unidade ba Populasaun (UNFPA, sigla ingles), realiza workshop ida hodi tau hanoin hamutuk molok Timor-Leste partisipa iha konferénsia internasionál Ázia no Pasífiku ba dala-7 ne’ebé sei realiza iha Tailándia, sidade Bangkok.
“Hau sente onradu ida mai iha enkontru konsultasaun ida-ne’e, nu’udár preparasaun ida ba Konferénsia ba Populasaun Ázia Pasífiku iha fulan novembru oin mai. Hau hakarak hahú ho hato’o agradesimentu ba esforsu boot ne’ebé halo ona hosi Governu ne’ebé reflete kona-ba atinjimentu hasoru implementasaun sira hosi Deklarasaun Ministeriál Ázia no Pasífiku kona-ba Dezenvolvimentu Populasaun ne’ebé adota iha Konferénsia APPC anterior iha tinan 2023,” Reprezentante UNFPA iha Timor-Leste, Pressia Arifin, hateten iha ámbitu workshop ne’ebé hala’o iha salaun Nobre MNEK, Praia dos Coquiros, kinta ne’e.
Ohin loron kuaze tinan 30 ona desde Programa Asaun Dezenvolve hosi Konferénsia Internasionál kona-ba Konferénsia ba Populasaun no Dezenvolvimentu (ICPD), ne’ebé hala’o iha tinan 1994, tanba ne’e oportunidade furak atu revee progresu ne’ebé halo hasoru ajenda ICPD.
Aleinde ne’e, indikadór sira atu revee progresu ne’ebé halo, mai ho hanoin katak um terço ka baluk tolu hosi nasaun nia populasaun konstitui hosi populasaun joven ho idade 10 to’o 24. Metade hosi populasaun feto iha grupu idade reprodutivu, no feto to’o iha idade 50 iha nasaun sei bele iha oan pelumenus menus hosi 4 no 7% labarik feto maka sai ona inan.
“Mai ita halo diferensa nesesidade hosi biográfia demográfiku ida-ne’e ba Timor-Leste, ne’ebé úniku iha rejiaun ida-ne’e. Komparasaun ho nasaun viziñu sira, mai ita reflete investimentu saida maka bele halo ba ita-nia joven sira hodi bele hadi’a kualidade moris ba jerasaun tuir mai iha nasaun ida-ne’e,” nia akresenta.
Notísia relevante : UNFPA-Universidade Tasmania asina akordu hakotu mortalidade maternál iha TL
Pressia Arifin rekoñese dezafiu sira nafatin iha, maibé konta ho susesu sira ba kada atinjimentu ne’ebé maka halo ona. Hanesan matrikulasaun iha eskola primária ba labarik feto sira sa’e tiha ona ba 82% hosi 72%. Enkuantu matrikulasaun ba labarik mane sira ki’ik liu iha 71% hosi 68%.
“Ba futuru, ita tenki hanoin kona-ba oinsá mantein joven sira iha eskola maibé mós oinsá di’ak liu atu envolve joven sira ne’e iha atividade ekonómiku, atubele estimula no reforsa liután dezenvolimentu nasaun nian,” nia tenik.
Iha Deklarasaun Ministeriál ba Ázia no Pasífiku kona-ba Populasaun no Dezenvolvimentu rekoñese katak dimensaun no kompozisaun populasaun ne’e influénsia hosi dezenvolvimentu sosiál no ekonómiku. Enkuantu, kresimentu ekonomia lori hosi urbanizasaun no urbanizasaun lori opotunidade sira maibé mós migrasaun a’as hosi rurál ba urbanu.
“Iha ita-nia kazu, Dili nu’udár munisípiu ida iha populasaun a’as liu ho 25%. Asuntu sira seluk hanesan mudansa klimátika ka dezastre naturál hanesan inundasaun afeta ba movimentu internál populasaun no bele ignora iha revizaun ba progresu implementasaun ICPD. Hanesan delibera daudaun, mai ita entende ka kompriende ho didi’ak interasaun entre fatór sira ne’e iha populasaun no dezenvolvimentu,” nia dehan.
Pressia subliña, servisu ne’ebé UNFPA kontinua apoiu Governu Timor-Leste, ne’ebé reforsa hosi ICPD, dahuluk UNFPA serbisu atu asegura katak Direitu Saúde Seksuál no Reprodutiva realizadu, nu’udár xave ida ba iha dezenvolvimentu sosiál ekonómiku.
Ezemplu hanesan hasa’e asesu ba planemanetu familiár no servisu saúde reprodutivu ba feto sira ne’ebé maioria sei joven, no treina parteira sira ne’ebé iha abilidade fó partu inklui inan sira ho idade sei ki’ik.
Iha biban hanesan, Prezidente INETL, I.P Elias Ferreira reforsa, konsultasaun nasionál ne’e ligadu ho área importante sira hanesan saúde, migrasaun, kiak no dadus estatístika, inklui prepara di’ak liután dadus sira hodi ba partisipa iha atividade internasionál.
“Antes ne’e INETL atribui ona kuesionáriu ba liña ministériu sira, ne’ebé foku liubá dadus populasaun nian,” nia hato’o.
Jornalista : Antónia Gusmão
Editora : Julia Chatarina

