Komisaun C rekomenda pontu 21 ba proposta-lei OJE 2024

DILI, 12 dezembru 2023 (TATOLI)—Komisaun C trata asuntu Finansa Públika rekomenda pontu ualu (8) ba Parlamentu Nasionál (PN) no pontu 13 ba Governu iha proposta-lei Orsamentu Jerál Estadu (OJE) 2024.
Notísia Relevante: Aban, PN-Governu hahú debate proposta OJE 2024 iha faze jeneralidade
Deputada relatora, Aliança da Conceição Araújo, hato’o relatóriu paresér komisaun C ba PN ho pontu ualu mak hanesan rekomendasaun ba PN mak atu leitura atenta ho paresér setoriál prodús hosi komisaun espesializada permanente sira seluk, no paresér hosi Konsellu Konsultivu Fundu Petrolíferu, Grupu Muller Parlamentár (GMPTL) no organizasaun Lao Hamutuk hodi konsidera importante sira-nia preokupasaun ba proposta-lei OJE 2024 hodi apresia.
“Rekomenda ba Prezidente Parlamentu Nasionál ho forma ultrapasa diverjénsia subsistema tinan barak, entre Governu no PN, relativa kontabilizasaun ativu no pasivu finanseiru iha sistema kontabilístiku baze kaixa modifikadu utiliza hosi setór públiku administrative, solisita paresér kona-ba asuntu ne’e ba International Accounting Standards Board (IASB),” Deputada Relatora ne’e hato’o liuhosi debate ba proposta-lei OJE 2024 iha faze jeneralidade ba loron dahuluk iha sala plenária PN, tersa ne’e.
Rekomenda retifikasaun kódigu klasifikasaun organiza utiliza iha tabela V proposta orsamentál ba 2024, utiliza hosi Governu iha sistema GRP no dalan ba futuru Timor-Leste.
Komisaun C no D konsidera PN presiza pondera nesesidade, oportunidade no viabilidade reintrodús foun iha lei sertifikasaun konta Estadu, prosedimentu ida Kamara Konta no komisaun C no D rekomenda novamente ba PN pondera promove, iha kurtu espasu tempu posível, revizaun alargada lei númeru 2/2022, 10 fevereiru, kona-ba Lei Enkuadramentu Orsamentál (LEO).
Atentendendo volunu irregularidade deteta husu Kámara Konta iha auditória finanseira iha RAEOA, rekomenda ba PN rekere ba Tribunál Rekursu, inklui iha planu atividade Kámara Konta iha 2024, hodi halo auditória fiinanseira foun kobre períodu hotu mandatu autoridade sesante.
Ba PN uza prorrogativa ne’ebé lei atribui no solisita kámara konta auditória sub-setór seguransa sosiál, kobre atividade finanseira iha INSS no FRSS desde ninia konstituisaun.
Ba PN komisaun C rekomenda iha faze debate iha plenária ba proposta-lei OJE 2024 aproveita oportunidade para expurgar LEO referénsia, ne’ebé lapsu, no mós lei Grande Opsaun Planu (GOP) iha númeru 1 artigu 125.
Rekomenda pontu 13 ba Governu
Rekomenda ba Governu ho objetivu ba legalidade, transparánsia no poder fiskalizasaun hosi órgaun soberania no sosiedade sívil kona-ba ezekusaun orsamentál hosi Governu no rekomenda ba Ministériu Finansa kumprimenta LEO.
Rekomenda ba Governu prosede urjente regulasaun lei númeru 13/2011 ne’ebé aprova Rejime Dívida Públika hodi dixiplina área espesiál komplesidade, atualmente permite ba Estadu, iha momentu Governu rekore modalidade finanseiru públiku ho nesesáriu salvaguarda sustentabilidade finansa públika ba jerasaun tuir mai.
Rekomenda seguransa sosiál aselera konkluzasaun sistema informátiku jestaun seguransa sosiál no konsulta hosi portál transparánsia orsamentu konfirma Governu prosede rejistu estimativa levamentu anuál fundu petrolíferu aprova hosi lei no OJE iha sistema integradu jestaun finanseiru GRP ne’ebé jere hosi Ministériu Finansa (MF), nune’e rekomenda ba MF retoma rejistu ne’e.
Lei fundu petrolífeiru preve levantamentu hotu asima do RSE (Rendimentu Sustentável Estimandu) utilizadu hodi finansia despeza investimentu kapitál ba dezenvolvimentu infraestrutura estratéjika do país, mas verba ne’e kontinua livremente utiliza hosi Governu hodi finansia despeza korrente, apezar susesivu alerta komisaun C hosi rekomenda ho ida-ne’e maior prudénsia iha levantamentu fundu, tantu Governu antesipa ninia esgotamentu ba tinan 12 mai.
Ba Ministériu Petróleu no Rekursu Minerál ho apoiu hosi parseiru dezenvolvimentu, impulsiona projetu ne’ebé iha karteira iha área enérjia renovavel hodi redús fatura enerjétika.
Ba Ministériu Finansa prosede rekonfigurasaun portál transparánsia orsamentu hodi disponibiliza informasaun kona-ba taxa ezekusaun orsamentál, la’ós sub-programa de’it maibé mós programa orsamentál hodi posibilita fiskalizasaun ida di’ak hosi parte PN.
Komisaun C rekomenda ba Governu prosede avaliasaun ida pondera ho rigór iha kriasaun empreza públika foun, ho espesiál foka ninia kapasidade futuru jere reseita no define pakote remuneratóriu ajustadu obtensaun rezultadu.
Ba Ministériu Finansa (MF) komplete no Governu aprova regulamentasaun sistema konsulta públika realiza iha ámbitu prosesu planeamentu orsamentál abranje konsulta ho sidadaun, órgaun soberania no serbisu no entidade setór públiku adminitrativu.
Ba MF kontinua asegura publikasaun iha formatu dijitál iha ninia website ka portal ba livru orsamentál sira hotu.
Komisaun C rekomenda ba Governu toma medida hodi garante efikásia asisténsia parseiru dezenvolvimentu liuhosi implementasaun sistema monitorizasaun ida no avalia, hodi akompaña impaktu intervensaun finansiadu hosi parseiru dezenvolvimentu.
Komisaun C ninia opiniaun ho autorizasaun PN fó ba Governu hodi subskreve to’o millaun $500 dívida públika adisionál, nune’e rekomenda ba Governu mantein transparánsia iha relasaun jestaun dívida no inklui fornese informasaun detallu kona-ba utilizasaun emprestimu, projetu finansiadu no planu para pagamentu dívida previamente subskriasaun emprestimu externu foun.
Komisaun C destaka posível ‘área cinzeta’ iha relasaun autorizasaun dívida por sub-setór Estadu, nune’e rekomenda ba Governu destaka estabelese limite klaru no prosedimentu transparante ba autorizasaun dívida por sub-setór, garante akordu ho mellor prátika no ho konformidade ho lei existente.
Komisaun C mós aprezenta rekomendasaun hosi komisaun espesializada sira seluk no rekomendasaun balun hosi organizasaun Lao Hamutuk ne’ebé submete.
Nune’e, rekomendasaun ba komisaun A trata asuntu Justisa no Konstituisionál mak pedidu verda adisionál, prátika konstante pedidu verba adisionál hosi parte instituisaun rekere hosi Deputadu aprezentasaun proposta alterasaun, ne’ebé implika atu la aumenta tetu orsamentál hodi retira montante dotasaun hosi adisionál dotasaun seluk.
Ba Komisaun B trata asuntu Negósiu Estranjeiru, Defeza no Seguransa atu iha debate espesialidade rekomenda aprovasaun proposta alterasaun aprezenta hosi membru komisaun B ho konsiderasaun hosi ninia impaktu, viabilidade no aliña ho objetivu prioridade estabelese iha audiénsia públika hosi Serbisu Nasionál Intelejénsia (SNI) no PNTL.
No, Komisaun D trata asuntu Ekonomia no Dezenvolvimentu ba Governu informa ba PN rezultadu saida aumenta reseita fiskál derivadu aumenta taxa impostu seletivu konsumu.
Ba Governu, regulamenta lei númeru 13/2011, 28 setembru, ne’ebé aprova Rejime Dívida Públika ka iha alterantiva, prosede kriasaun kuadru legal ba emisaun dívida públika, konsidera alarga iha ámbitu aplikasaun prevee posibilidade sidadaun komun bele adkiri sertifikadu dívida públika sertifika Tesoru.
Ba Parlamentu Nasionál (PN) reveja prazu espesiál aprezentasaun Orsamentu Jerál Estadu (OJE) hosi parte ezekutivu.
No, Komisaun E trata asuntu Infraestrutura ba Ministériu Obra Públika (MOP) estabelese tarifáriu úniku ba aplikasaun husu serbisu laboratóriu presta ho objetivu inkrementu reseita no ba MOP buka solusaun prosede pagamentu projetu 44 ho problema legál.
Ba Ministériu Planeamentu no Investimentu Estratéjiku kria sistema efikás lisensiamentu no fiskalizasaun konstrusaun no prevee orsamentu ligadu ho impaktu kauza dezastre naturál no kalamidade natural, no impulsiona seeridade iha prosesu regularizasaun projetu infraestrutura la’o hela ou implementa ona no laiha kontratu.
Alieinde Komisaun F trata asuntu Saúde, Seguransa no Igualidade Sosiál mak ba Serbisu Apoiu Sosiedade Sívil no Auditória Sosiál reforsu monitorizasaun no avaliasaun organizasaun sosiedade sívil benefisiáriu no ba Ministériu Saúde (MS) prosede pagamentu dívida hosi ospitál iha Malázia, Singapura no Indonézia no ba MS proseda Rejistu Institutu Nasionál Farmásia no Produtu Médiku (INFPM) iha Dirasaun Nasionál Farmásia no Medikamentu MS, enkuantu importadór medikamentu.
Relativamente kompra medikamentu ne’e nesesáriu fasilita prosesu aprovizionamentu, elabora rejime ida aprovizionamentu espesífiku ba kompra produtu farmaseutíku no ekipamentu médiku no urjénsia prosesu ne’e.
Komisaun G trata asuntu Edukasaun, Juventude, Kultura no Sidadania, mak ba Ministériu Edukasaun bele atribui kombustível ba kargu xefia munisipál hodi hala’o sira-nia kna’ar monitorizasaun iha postu administrativu no área remota.
Komisaun G revee item sira orsamentu konsensaun eskolár relasiona item orsamentu ne’ebé la koresponde realidade eskola no ba futuru levantamentu ou transferénsia orsamentu sujeitu menus burokrásia hodi la atraza inísiu konstrusaun.
Ba Ministériu Juventude, Desportu, Arte no Kultura antes aloka orsamentu iha programa presiza kapasita grupu joven iha suku nia koñesimentu jestaun orsamentu ho montante ne’ebé aas.
Jornalista : Nelson de Sousa
Editór : Cancio Ximenes

