DILI, 14 dezembru 2023 (TATOLI)-–Primeiru-Ministru (PM), Kay Rala Xanana Gusmão, hamutuk ho delegasaun, kinta ne’e, viajen serbisu ba Japaun hodi partisipa simeira Asosiasaun Basaun Sudeste Aziátiku (ASEAN, sigla inglés) – Japaun ba dala-50.
Vizita serbisu Xefe Governu ne’e hodi hatan ba konvite hosi Primeiru-Ministru Japaun, Fumio Kishida, ne’ebé atu reprezenta Timor-Leste nu’udar observadór ba membru ASEAN.
“Tinan ne’e Japaun sai uma-na’in selebra simeira ASEAN – Japaun ba tinan 50 hodi hametin amizade no kooperasaun, ne’ebé sei hala’o iha loron 16 to’o 18 dezembru 2023, iha Tokyo,” refere nota ne’ebé Agência Tatoli asesu.
Simeira ne’e realiza atu hametin vizaun no relasaun ‘Heart to Heart (Husi Fuan ba Fuan) entre ASEAN – Japaun hodi hamosu deklarasaun konjunta ho vizaun foun ida ba futuru ida ho ninia planu implementasaun ne’ebé sei inklui mós kooperasaun konkreta iha área oin-oin.
Notísia relevante : PM Xanana sei partisipa atividade boot rua iha Japaun
Durante iha Japaun, Xanana akompaña hosi Vise-Primeiru-Ministru, Ministru Koordenadór Asuntus Ekonómiku no Ministru Turizmu no Ambiente, Francisco Kalbuadi Lay, Vise-Ministra ba Asuntu ASEAN, Milena Maria da Costa Rangel no Embaixadór Japaun ba Timor-Leste, Ilídio da Costa Ximenes, sei hala’o enkontru bilaterál ho Primeiru-Ministru Japaun, Fumio Kishida, ne’ebé sei diskute kle’an kona-ba programa ho meiu oin-oin hodi hametin liután lasu amizade no relasaun bilaterál no kooperasaun entre nasaun rua ba futuru.
Iha oportunidade hanesan, PM Xanana sei hala’o vizita no ekontru kortezia ho Liurai ka Emperór Japaun, His Majesty Naruhito.
Aleinde ida-ne’e, Embaixadór Timor-Leste ba Japaun, Ilídio da Costa Ximenes mós organiza enkontru balun ho CEO empreza INPEX no CEO empreza Tsunishi Shipping , hamutuk ho Xefe Governu no delegasaun.
Embaixada Repúblika Demokrátika Timor-Leste (RDTL) iha Tokyo mós organiza enkontru ida entre Primeiru-Ministru Xanana ho estudante timor-oan iha Japaun no sei hato’o palestra sientífiku iha UN University Japaun kona-ba susesu Timor-Leste rezolve problema Fronteira Marrítima ho Austrália, ne’ebé sei partisipa hosi estudante atus no sosiadede sivíl sira iha Japaun.
Hato’o palestra iha Simeira ASEAN-Japaun
Entretantu, Xefe Governu Xanana sei hato’o mós mensajen iha simeira ASEAN – Japaun hodi agradese apoia ba dezenvolvimentu infraestrutura no ekonomia Timor-Leste.
Japaun sai mós parseiru estratéjiku ba Timor-Leste hodi oferese apoiu formasaun rekursu umanu ba funsionáriu públiku, sosiedade sivíl, estudante, militár no Polísia ba tuir formasaun iha Japaun liu hosi kooperasaun ne’ebé rai rua estabelese ona.
Xefe Ezekutivu IX Governu ne’e sei hetan oportunidade hodi aprezenta pozisaun Timor-Leste kona-ba desizaun hosi membru ASEAN simu Timor-Leste sai nu’udar membru plenu nu’udar oportunidade osan-mean ida ba Timor-Leste ne’ebé durante tinan balun nia laran hatudu interese boot atu sai membru asosiasaun rejionál ne’e.
ASEAN konsidera Japaun nu’udar parseiru estratéjiku, dezde tinan 2022, ne’ebé kooperasaun entre parte rua investe ona osan kauze millaun $268.
ASEAN rejista iha tinan 2022, Japaun mós nu’udar investidór estrajeiru boot daruak iha ASEAN, no iha tinan 2022 Japaun kria investimentu kuaze milliaun $26,7.
Nune’e ba futuru, ASEAN no Japaun sei kontinua serbisu hamutuk hodi garante estabilidade seguransa ne’ebé kria dame ba povu iha rejiaun asosiasaun.
Antes ne’e, PM Japaun, Kishida konsidera kooperasaun ASEAN no Japaun nu’udar momentu ‘golden friendship – golden opportunities’ no Japaun anunsia kontinua kontribui finanseiru kuaze millaun $100 liuhosi ASEAN – Japaun Integration Fund (JAIF) hodi apoia implementasaun ASEAN Outlook on Indo-Pacific (AOIP).
“Simeira ASEAN Japaun atu kria hamutuk futuru ne’ebé bazeia ba parseira sinsera, no sei xave prinsipál tolu hanesan pás no estabilidade, interkámbiu pesoál ba kulturál, kapasitasaun ba jerasaun foun Timor-Leste no kriasaun ekonomia no sosiedade futuru,” nota hosi ezekutivu esplika.
Simeira ASEAN – Japaun ba dala 50 ne’e sei partisipa direita hosi Xefe Estadu no Xefe Governu ASEAN hanesan Primeiru-Ministru Laos, Sonexay Siphandon (Prezidente Rotativa ASEAN), Prezidente Repúblika Indonézia, Joko Widodo, Primeiru-Ministru Brunei Darussalam, Hassanal Bolkiah, Primeiru-Ministru Vietnam, Pham Minh Chinh, Primeiru-Ministru Republika Xina, Li Qiang Primeiru-Ministru Austrália, Anthony Albanese, Primeiru-Ministru Singapura, Lee Hsien Leong, Vice Prezidente Estadus Unidos Amérika (EUA), Kamala Devi Harris, Primeiru Ministru India, Narendra Modi no observadór internasionál sira.
Jornalista : Antónia Gusmão
Editora : Julia Chatarina




