Líder Alternativu: Entre Hein Tranzisaun Jerasionál ou Buka Konkista Rasik?

Diskursu kona-ba tranzisaun Jerasionál, hahú trendi wainhira maun-boot Xanana Gusmão, tranzita poder ba jerasaun kontinuadór maun Rui Maria Araújo. Aktu ne’e hetan mós unanimidade husi bankada parlamentar iha momentu ne’ebá. Deklarasaun importante husi bankada governu CNRT ne’ebé ha’u sei lembra mak “sekali mendayung, dua–tiga pulau tercapai” ho nia sentidu ne’ebé kle’an tebes, maibé afinal das kontas ai-knanoik ne’e nu’udar kamuflase atu halo tranzisaun “trial and error”. Katak, desizaun ne’e hanesan teste de’it no la kontinua teste. Nufim tranzisaun Jerasionál laos ajenda prinsipál, maibé justifikadu hodi manan popularizasaun iha palku leten ho diskursu retórika.
Loos, hanesan jerasaun kontinuadór ka jerasaun foun tenki hakruk fó obrigadu wain ba jerasaun tuan sira, liu-liu ba líder istóriku sira ne’ebé hahú, inisia no hametin prinsipiu luta nian too URA. Espiritu lutadór obriga sira lakon buat hotu. Lakon feen oan, maun alin no familia tomak atu konkista mehi husi povu nia mehi “mate ka moris ukun rasik-an”. Iha sira-nia pensamentu pesoál, espiritu lutadór nian sei lalakon hanesan Saudozu Presidenti Nicolao Lobato hateten katak, “ultima bala, a minha vitória”. Ho forma seluk karik bele dehan “mate mak truka no entrega mak lae dunik”, tanba ne’e diskursu tranzisaun Jerasionál ba sira hanesan justifikasaun ne’ebé sira halo iha palku polítika hodi hetan legitimasaun husi povu depois tiha URA.
Diskursu ne’e mós, publiku rona hahú kedas momentu ne’ebá. Ohin loron diskursu ne’e sei kontinua mesmu publiku hatene hela katak, diskursu refere nu’udar diskursu iluzaun ne’ebé líder istóriku sira kria ba jerasaun foun sira atu banati tuir. Teoritiza no mentaliza nafatin jerasaun foun ho justifikasaun sira hanesan, sira de’it mak loos liu, sira de’it mak ida ne’e no ida ne’ebá. Pior liu tan kontinua dezafia jerasaun foun nia realidade ho imajinasaun. Kria ignóransia ba realidade hodi kondisiona sira-nia imajinasaun ho provas kontráriu. Sira buka nafatin ezisténsia hodi hetan lejitimasaun polítika iha sosiedade nia le’et. Sira prefere hili imajinasaun ne’ebé halo gostu sira-nia-an, duke simu realiade depois hamate sira-nia lalaok. Ezemplu mak hanesan politiza no ignóra buat hotu-hotu. Finalmente obrigadu jerasaun foun sira so bele tabik no subar de’it-an iha sira-nia kalilin okos.
Hanoin sira iha leten, obriga ha’u koloka perguntas simples tuir mai nee, seraque atu sai líder alternativu iha Timor-Leste tenki hein tranzisaun Jerasionál ou tenki buka hodi konkista rasik?. Perguntas refere sai mós perguntas reflesaun ba Timor oan nasionalista no patrióta sira hotu, katak hein trazisaun mak diak ou buka hodi konkista rasik mak diak?.
Ita, ami, imi no sira hotu hatene ho momós hela, oras ne’e daudaun Timor-Leste tama iha momentu ida ne’ebé krítiku iha ita-nia istória. Líder istóriku sira, tama no liu ona idade reforma nian. Aliende ne’e, entre líder estóriku ne’ebé sei moris, ida-idak kumunga pensamentu rasik hodi defende-an too ignóra malun. Sira lakon ona vontade atu buka malun hodi koalia kona-ba destinu konstrusaun Estadu Timor-Leste nian, antes tempu termina sira iha mundu.
Situasaun ne’e, dudu ha’u atu alerta ba malun katak, ohin loron momentu krítiku dunik no presiza matan moris neon na’in. Tanba matan do’dok sira dehan, jerasaun tuan sira, utiliza momentu sira hanesan ne’e, halo no dulas kakutak povu nian tuir sira-nia kakutak. Iha sira-nia kakutak sorin loos, sira halo beik sosiedade kompete malun iha palku leten hodi duni poder. Sira la interese ho stagnadu no kontinua status quo utiliza “trial and error” iha seitor hotu-hotu, hanesan kareta karik patina metin hela iha tahu laran ou putar ke kiri dan putar ke kanan hanya di tempat saja. Iha sira-nia kakutak sorin karuk, sira utiliza diskursu tranzisaun Jerasionál sai hanesan makina hodi hamate too hakoii fini diak sira atu sai nudar líder ba sira-nia jerasaun rasik. Ironika liu tan, sira utiliza de’it sira-nia kapital hodi akumula no hamoris fali maneira rekrutamentu la bazea ba otoritativu katak, bazea de’it ba sentimentu semak besik liu semak halo tuir no kumpri liu.
Vinte anos URA. Vinte anos povu lakon oportunidade barak. Vinte anos mós ita sei rona no asisiti nafatin jerasaun tuan sira utiliza diskursu polítika iha publiku hodi dehan buat hotu laloos de’it no buat hotu sala de’it, lahatene semak sala no atu duun ba see lolos. Ha’u imajina hela, entre jerasaun tuan no jerasaun foun semak asumi todan liu. Pior liu tan romantismu pessoal husi kada líder jerasaun tuan sira sei maka’as no forti loos hodi kaer-metin hirarquia funu nian. Katak, tempu seidauk hotu ba jerasaun tuan sira, bainhira sira-nia matan sei lakan.
Refere ba deskrisaun antes nian, hanesan Timor nia oan ne’ebé mai ho jerasaun rasik, senti provokadu atu afirma ha’u nia hanoin balun ba kolega Timor oan sira seluk, hanesan tuir mai ne’e; Timor Leste tenki ba oin no labele depende ba ema ida de’it iha momentu saida de’it. Jerasaun foun labele hein diskursu ne’ebé nakonu ho iluzaun. Jerasaun foun tenki brani infrenta hodi la depende no buka rasik atu konkista. Ho de’it rajaun simples sira tuir mai ne’e.
Iha parte ida, evita Timor-Leste husi moras kankru. Iha parte seluk, tempu dunik ona ba timoroan jerasaun foun atu hamutuk hodi aselera desemvolvimentu ho modernu tuir mundansa global ne’ebé akontese beik-beik iha kada minutus. Sira mós deklara no hateten, kareta tuan labele para metin iha estrada nia klaran hodi difikulta kareta foun atu hakat ba oin ho lalais. Misaun liberta povu labele akontense bainhira líder estóriku sira sei kotuk ba malun. So bele akontese bainhira líder estóriku sira konsiente atu tranzita ho vontade tomak ba jerasaun foun atu kontinua ho misaun ne’ebé sira mehi hamutuk ho povu nia mehi nanis, hodi transforma timor-leste sai realidade ida ne’ebé lalais liu tan.
Rajaun simples sira ne’ebé mak temin, konsege konvese ha’u no halo ha’u fiar-an katak, loron ida ba loron seluk, jerasaun foun barak mak sei konvensidu hodi prontu no hakarak oferese alternativa polítika foun, hodi hatutan misaun jerasaun tuan nian ho lalais liu no hahú forma realidade iha prezente ba futuru ne’ebé resilienti, inklui lori oportunidade barak liu ba jerasaun foun sira ho pensamentu uniku tuir mundasa global iha mundu no nufim Timor Leste igual hanesan nasaun sira seluk iha mundu.
Pergunta seluk, karik mósu iha aban. Bele ka lae Jerasaun foun hamriik hamutuk atu kompete ho jerasaun tuan sai alternativa foun iha palku polítika ba mudansa ne’ebé modernu???……hmmm… simplesmente tuir ha’u nia rasiosinu no logiku dehan bele no bele dunik! Bele dunik tanba, jerasaun foun la’ós de’it futuru maibé jerasaun foun bele utiliza prezente ho kualidade no halo futuru sai realidade ne’ebé modernu ho lalais liu. Nune’e mós, dependénsia demaziadu sei haboot romantismu pasadu nian no hamihis oportunidade atu haburas prezente liuhusi konkista rasik ne’ebé laos mai husi estória pasadu. Ho lian seluk ha’u bele dehan laiha oportunidade ne’ebé gratuita, maibé konkista, importante liu mak, valoriza nafatin estória pasadu nu’udar lanenok atu hakat prezente ho kuidadu ba kualidade futuru ne’ebé reziliente.
Argumentu sira ne’e, parese balun la konkorda tamba lakohi out of the box, hakarak mantein tabik iha katuas sira-nia kalilin okos. Barak liu mós parase piadas hodi dehan ba malun, rai o nia matenek hein o nia tempu, maibé sira haluha tiha katak matenek laiha fatin atu rai tamba kada matenek ho nia tempu rasik. Pior liutan sira ne’ebé la gosta no lakoi atu gosta sei utiliza argumentu baratu sira hanesan, laran moras, stress no seluk barak tan.
Linguazen sira ne’ebé sira koalia util ho nia tempu no sei termina ho nia tempu mós, tamba hakarak ka lakoi, gosta ka la gosta jerasaun tuan sira la pronto no sei lahusik momentu ida hodi entrega ho gratuita. Jerasaun tuan sei ka’an populista hodi mantein sira-nia ezistensia ho naran povu nian. Jerasaun tuan promove ona no sei kontinua fahe prezente ho partidarismu, grupuismu, familiarismu too koko explora pontensia ba regionalismu.
Antes konklui ha’u nia artigu simples oan ne’e, ha’u pesoal husu ita, ami, imi no sira hotu nudar jerasaun foun atu labele haluha agradese nafatin ba jerasaun tuan líder estóriku sira, ba sira-nia esforsu tomak, luta makaas, mate ka moris ukun rasik-an no kusta ou kustadu hodi konkista ukun rasik-an no fila ita-nia rai Timor-Leste sai Nasaun ida livre no independenti.
No ikusliu atu taka, konluzasaun husi artigu oan ne’e maka; tempu mak agora no labale hein futuru, tamba futuru sei la mai bainhira la komesa hahú iha prezente. Labele fiar diskursu furak tranzisaun Jerasionál hodi depende, maibé koko komunga liafuan buka rasik hodi konkista prezente ba futuru ida ne’ebé resiliente liu. Hateten sim ba Ita. Hateten Não ba Sira, Ami no Imi. Katak Timor-Leste Ida de’it, Timor-Leste ba Timor Oan Hotu.

