DILI, 23 abríl 2024 (TATOLI)—Uma-kain 14 iha Bidau Santa-Ana ne’ebé antes ne’e hetan despeju administrativu husi ekipa konjunta lidera husi Sekretaria Estadu Asuntu Toponímia no Organizasaun Urbana (SEATOU), daudaun ne’e seidauk hetan hela-fatin no hela iha lona okos tasi-ibun.
“Desde ekipa mai sobu ami-nia fatin, ami nafatin hela iha ne’e, loron ami tuur no toba iha tasi-ibun no kalan ami toba nafatin iha ami-nia uma-fatin, no balun dada lona toba iha tasi-ibun. Sira ne’ebé maluk iha Dili, bá toba iha maluk sira-nia uma maibé ami sira-ne’ebé família laiha ne’e kontinua nafatin hela iha ne’e,” Abitante hetan despeju administrativu, Joaquinha Paicheco, informa ba Agência Tatoli, iha tasi-ibun Bidau Santa-Ana, tersa ne’e.
Nia dehan, nu’udar sidadaun kumpre desizaun husi Governu maibé presiza kria netik fatin ruma molok sobu sai uma.
“Ami hakarak sai, maibé iha Dili fatin laiha no ami-nia oan sira mós eskola hotu iha Dili, agora ami fila bá foho oinsá ami-nia oan sira-nia kondisaun eskola, ami mós hela ne’e la’ós foin daudaun, maibé desde iha tinan 1980, maibé agora Governu mai sobu de’it haruka ami sai, atu bá foho mós osan atu halo uma hela laiha,” nia akresenta.
Joaquinha Paicheco afirma, ninia membru família sei la sai husik fatin referidu to’o Governu kria kondisaun ruma ba sira ka fó indemnizasaun molok husik fatin ne’e, nune’e bainhira fila bá foho bele halo netik uma hodi hela.
“Ami sei la sai husik fatin ne’e tanba bainhira ekipa mai avizu fó notifikasaun haruka ami sai, ami rasik ba hasoru Prezidente Autoidade Munisípiu (PAM) Dili oinsá ami sira hela kleur iha ne’e desde tempu Indonézia. Nia (PAM Dili) rasik hateten ba ami katak ha’u sei la lori ha’u-nia povu bá hela iha dalan ninin ka ponte okos, ami sei buka fatin ba imi, ida-ne’e mak agora ami sei hein liafuan ida-ne’e. Solusaun saida mak nia sei fó mai ami,” Abitante Bidau Santa-Ana haktuir.
Nia konta tuir, sira toba de’it iha tasi-ibun no dalaruma bainhira anin-boot, sira la han tanba labele sunu ai hodi tein.
“Ha’u-nia oan na’in-rua, ida eskola iha Universidade Dili (UNDIL) no ida iha Eskola Ensinu Báziku 3⁰ siklu, agora sira bá hela de’it iha sira-nia kolega nia uma tanba sasán momentu sobu sai iha tempu udan tan, ne’ebé roupa no sasán sira ne’e soe ba-mai, ami buka la hetan. Labarik sira balun bá eskola no balun la bá eskola. Tanba ne’e, ami só husu de’it atu kria netik fatin ba ami, nune’e ami bele hela hodi buka moris, tanba ita hotu terus ba rai ne’e mak ukun rasik-an,” Joaquinha Paicheco.
Notísia relevante : Ekipa SEATOU sobu uma no barraka 40 iha Bidau Santa-Ana
Iha fatin hanesan, Abitante hetan despeju administrativu, Amélia dos Santos, hateten, sira-nia parte koopera ona ho Governu hodi sai husi fatin referidu, maibé haree ba oan sira-nia futuru todan tebes tanba iha Dili fatin laiha ba sira hodi hela.
“Desde sira mai sobu ami-nia fatin, ami loron-loron toba iha tasi-ibun, kalan mak hakat fali ba toba iha kalen oan sira ne’ebé sira sobu seidauk hotu sei tabele hela ne’e, tanba loron ami labele ba tanba anin-boot tauk kalen monu kona ami. Ami sente triste tanba agora duni ami fila bá foho maibé uma iha foho laiha ne’e oinsá,” nia espresa.
Triste Governu sobu maibé la kria kondisaun
Nune’e mós, Estudante universitáriu husi Universidade Nasionál Timor-Lorosa’e (UNTL), Agustinho Correia ne’ebé ninia família hetan mós despeju administrativu, sente triste tebes nu’udar timoroan tanba Governu sobu maibé la kria kondisaun.
“Ita hotu hakarak dezenvolvimentu la’o maibé ita mós tenke kria kondisaun tanba fatin ne’ebé sira sobu la’ós ferik katuas mesak mak hela, maibé estudante barak mak hela iha fatin ne’e, agora ameasa ba ami-nia estudu. Ita hotu hatene edukasaun mak sai save ba dezenvolvimentu maibé situasaun agora ne’e fó ameasa ba ami,” nia dehan.
Daudaun abitante hetan pespeju administrativu hetan apoiu husi Rede Ba Rai, ne’ebé tenta hela hodi komunidade afetadu hetan indemnizasaun, nune’e komunidade hein de’it rezultadu molok sai husi área besik sira-nia uma.
Tuir observasaun Agência Tatoli iha terrenu, nota katak ekipa téknika husi Governu ho mákina pezadu kontinua halo serbisu aterru no suru rai iha área ne’ebé ekipa konjunta sobu sai uma no barraka sira.
Iha loron 18 abríl 2024, ekipa konjunta lidera husi SEATOU sobu sai uma no barraka 40 iha Bidau Santa-Ana.
Iha momentu ne’ebá, Sekretáriu Estadu Asuntu Toponímia no Organizasaun Urbana, Germano Santa Brites Dias, hateten, komunidade afetadu hetan ona notifikasaun desde loron 06 outubru 2023.
“Antes ita notifika no avizu uluk maibé sira la koopera, hakarak koko lei nia forsa, entaun ohin ita ho ekipa tun mai hasai sira,” nia tenik.
Sekretáriu Estadu reforsa, ekipa konjunta hala’o serbisu bazeia ba dekrekretu-lei númeru 33/2008 27 agostu, kona-ba ijiene no orden públiku.
“Ita hotu hatene, iha dekretu-lei ne’e, laiha artigu, kapítulu, virsíklu no paragrafu ruma mak hateten, ami sobu hotu tenke halo fali fatin ba sira, karik sira ezije bele bá ministériu relevante sira seluk tanba ita hala’o serbisu tuir lei ne’ebé iha,” Germano hateten.
Nia dehan tan, bainhira komunidade afetadu la konkorda ho desizaun ne’e no argumenta katak rai ne’ebé sira okupa hanesan rai privadu, sira bele ba konfirma iha Terra no Propriedade no hirak ne’ebé sente luta ra rai ne’e bele ba reklama iha Ministériu Asuntu Kombatente Libertasaun Nasionál (MAKLN) atubele hetan direitu, tanba ekipa konjunta hala’o serbisu ne’e tanba hakarak halo sidade sai organizadu no moos.
Jornalistan : Arminda Fonseca
Editora : Julia Chatarina




