IGJ-PCIC desimina Rezolusaun Governu ba suspensaun “bola guling” iha Viqueque

VIQUEQUE, 22 maiu 2024 (TATOLI)- Inspesaun Gerál Jogu (IGJ) no Polísia Sentifíku Kriminál (PCIC, sigla portugés), kuarta ne’e, halo desiminasaun Rezolusaun Governu númeru 14/2024, kona-ba suspensaun temporaria jogu “bola goling” ba autoridade lokál sira iha munisípiu Viqueque.
Objetivu husi atividade referidu , atu transmite Rezolusaun Governu nia ba autoridade lokál sira hodi informa ba komunidade katak desizaun Governu nian mak suspende temporária atividade jogu bola goling nian iha territoriu.
“Ohin ami halo desiminasaun ba Rezolusaun Governu kona-ba suspende temporaria jogu bola guling nian ba ita-nia autoridade sira, liuliu xefe suku atu sira bele iha koñesementu ba rezolusaun ida-ne’e nune’e bele ba transmite fila fali ba ita-nia komunidade sira”, Reprezentante Inspetór jerál husi Inspesaun Gerál Jogu (IGJ), Júlio Graciano Freitas, hateten ba jornalista sira hafoin, ramata divulgasaun rezolusaun, iha salaun administrasaun munisípiu Viqueque, ohin.
Hafoin desiminasaun mak abitante ka operadór sira tenta kontinua loke mak sei prosesu tuir kódigu penál 322 kona-bá esplorasaun jogu ilísitu.
Tanba ne’e konsidera inisiativa privada ba esplorasaun jogu tradisionál sira hanesan “ Bola Guling”, ne’ebé regula liuhusi Dekretu-Lei númeru 6/2016, loron 20 Abríl, ne’ebé aprova liuhusi Regime Jurídiku ba lisensiamentu, esplorasaun no kontrolu atividade jogu sosiál sira no diversaun. Mákina jogu no jogu tradisionál ne’e, so bele hala’o de’it, iha limite ne’ebé previstu iha regime ida-ne’e.
Konsidera mós katak atividade jogu “Bola Guling” so bele hala’o iha kondisaun, fatin resintu ne’ebé tenke hetan uluk aprovasaun husi IGJ , tuir númeru 3 husi artigu 9 iha Dekretu-Lei númeru 6/2016, loron 20 Abríl. Konsidera katak tuir vinkulasaun legál ne’ebe hakerek iha alinea a) husi artigu 61, hatete katak, sai nu’udar kontra-ordenasaun iha domíniu jogu jogu sosiál , diversaun no esplorasaun jogu mákina sira, ba esplorasaun ka pratika jogu ne’ebé laiha autorizasaun.
Nune’e, konsidera mós katak prosesu kontra-ordenasaun sei instaura husi ajente sira ka entidade fiskalizadora sira, IGJ nian, bainhira hetan tiha desisaun husi Inspetór Gerál Jogu, tuir númeru 2 iha artigu 59, ne’ebé mensiona ona iha diploma legal ida-ne’e.
Ho kompeténsia ba fiskalizasaun no implementasaun kona-ba prosedimentu kontra-ordenasaun ne’e hahalok IGJ nian, ema sira ne’ebé afeta ba servisu administrasaun direta estadu nian ida-ne’e, hatudu katak la sufisiente, atu halo atuasaun hasoru situasaun ne’ebé iha, kona-ba jogu tradisionál, ho designasaun “Bola Guling”, ne’ebé nia pratika, dala barak, la tuir legalidade ne’ebé iha, atinge ona nivel ne’ebé aas tebes, nune’e aumenta nivél kriminalidade ne’ebé asosia ka mai husi jogu.
Preokupasaun alarme sosiál ne’ebé kauza husi akontesimentu krime oin-oin, ligadu ba jogu bola guling, no mos asosiasaun husi grupu organizasaun balun ligadu ho pratika arte marsiál.
Iha nesessidade atu promove seguransa ba populasaun hotu-hotu, justifika suspensaun temporaria ba pratika jogu tradisionál tanba momentu ne’e hamosu prejuizu ne’ebé bo’ot ba komunidade sira, liuhusi violénsia ne’ebé mak mosu provoka husi atividade ida-ne’e.
Nune’e, Governu hakarak rezolve, tuir alinea (c) husi númeru 1 artigu 115 iha Konstituisaun Repúblika Timor-Leste (RDTL) nian atu suspende temporariamente atividade hotu-hotu, husi jogu tradisionál ne’ebé hanarang “ Bola Guling”, nune’e mós autorizasaun hotu-hotu ne’ebé fó sai ona ba esplorasaun jogu ida-ne’e mós sei hetan emisaun lisensa foun hotu.
Iha asaun fiskalizasaun husi husi IGJ sei hetan apoiu husi Polísia Nasionál Timor-Leste (PNTL), prosede ka halo revisaun ba lejizlasaun jogu sira hanesan Dekretu-Lei númeru 6/2016, loron 20 Abril no Rezolusaun ida-ne’e, hahú vigora iha loron tuir mai bainhira halo tiha publikasaun iha Jornal Repúblika hafoin hetan aprovasaun iha Konsellu Ministru, iha loron 13 Marsu 2024.
Iha hanesan hanesan, Sekretáriu Asuntu Sosiál no Organizasaun munisípiu Viqueque, Acacio de Sousa, husu agradese ba IGJ no PCIC ne’ebé mai halo divulgasaun ba jogu “Bola Guling” ba autoridade sira hodi hasa’e koñeismentu hodi kontrola atividade jogu sira-ne’ebé loke iha suku ka aldeia sira bele halo intervensaun.
“Ho divulgasaun ida-ne’e ita-nia autoridade sira bele habelar ba joven sira tanba atividade jogu “Bola Guling” ne’e ita-nia joven sira mak partisipa, maibé ita-nia Governu foin lalais halo ona suspensaun. Nune’e autoridade sira bele ba hato’o ba joven sira iha baze tanba dala barak ita la hetene entaun ema loke arbiru la tuir regra sira”, nia agradese.
Desiminasaun ne’e hetan partisipasaun husi Administradór Postu Uatulari, Viqueuqe Vila, Diretór Munisipál no Xefe Suku sira iha munisípiu Viqueque.
Notísia relevante:PNTL Covalima orienta sidadaun suspende atividade jogu bola guling
Jornalista : Vitorino Lopes da Costa
Editór : Florencio Miranda Ximenes

