DILI, 27 Maiu 2024 (TATOLI) – Timor-Leste iha espésie lima ne’ebé tama iha risku atu lakon no balada fuik sira ne’e mak Rusa, Meda, Lekirauk ikun naruk, Kakatua Mutin no Niki. Tanba ne’e mak Diresaun Nasionál Konservasaun Floresta koloka ona guarda florestál sira atu asegura animál sira ne’ebé tama lista iha perigu laran.
“Ita iha mamíferu terrestre lima ne’ebé ita alista ona no ameasadu atu lakon iha ita-nia rai”, Diretór Nasionál Konservasaun Floresta, Ministériu Agrikultura, Pekuária, Peska no Floresta (MAPPF), Pedro Pinto, dehan iha Caicoli, ohin.
Dirijente ne’e salienta katak, Lekirauk ikun naruk tama iha lista ne’ebé besik atu lakon, tanba durante ne’e, MAPPF seidauk iha númeru detallu kona-ba balada ne’e hira maka rejista iha ai-laran tuan sira, maibé liuhusi atividade peskiza ne’ebé tékniku sira halo iha tinan rua bá kotuk ne’e, iha kada munisípiu iha de’it Lekirauk ikun naruk entre 10 no 20 maka halo movimentu iha ai-laran sira.
“Ita identifika iha Ainaro parte Jakarta II nian, depois iha Dili, Hera mangál nian, iha Lautém parte Nino Konis Santana. Husi fatin sira ne’e, ita konsidera iha grupu Lekirauk ikun naruk mak moris iha ne’ebá kuaze menus liu ona. Ne’e tanba ita-nia kasadór sira maka kada loron, semana no fulan sempre kasa Lekirauk sira”, nia afirma.
Tuir Pedro Pinto, Lekirauk ikun naruk ne’e orijen Timór nian ne’ebé nia karáter ne’e uluk moris fuik iha ai-laran tuan sira, maibé ohin loron sira muda ona sira-nia hela fatin hodi tuun mai besik iha vila sira ne’ebé ai barak hodi hetan atensaun husi populasaun sira.
“Uluk, kuandu sira hetan ita, sira halai subar aan iha ai-laran tuan sira tanba ta’uk ita atu kasa sira. Maibé, agora sira hetan ita, sira maka hakbesik aan ba ita tanba sira mós sente ona katak sira la hetan ona presaun hanesan uluk. Tanba ne’e maka ita presiza asegura sira, nune’e sira bele kontinua eziste hodi aumenta nafatin sira-nia jerasaun”, dehan.
Ministériu Agrikultura halo ona kooperasaun ho autoridade lokál sira iha munisípiu hotu atu hamutuk fahe informasaun ba populasaun sira oinsá halo protesaun ba balada lima ne’ebé daudaun ne’e tama ona iha risku atu lakon, nune’e bele hasa’e fali nia númeru populasaun.
Asaun sira ne’e liuhusi sensibilizasaun hodi fahe informasaun ba komunidade sira kona-ba vantajen no dezvantajen husi prezensa animál sira-nian. Iha divulgasaun ne’e husu atu kasadór sira atu labele oho no fa’an animál sira ne’e.
“Espésie sira ne’e kriatura Maromak nian ne’ebé iha mós benefísiu ekolójiku, nomós ekonómiku nian. Kuandu animál sira ne’e ita la halo prevensaun, iha futuru maka ninia populasaun lakon hotu ona, ema foin iha interese hakarak atu buka hatene sira-nia paradeiru. Entaun, di’ak liu prevene atu atrai turista sira-ninia vizita bá fatin protejidu sira hodi hatene animál orijen Timór nian”, sujere.
Rekorde katak Organizasaun BirdLife International antes ne’e identifika mós katak manu-fuik espésie 25 mak ameasadu atu lakon iha Timor-Leste. Manu sira ne’e mak ho naran iha lia- indonézia Elang Bonelli, Alap-Alap Kawah, Perkici Timor, Elang Kelabu, Serak Jawa, Betet Kelapa Hijau, Kakatua Jambul Kuning, Elang Alap Coklat, Perkici Iris, Elang Tiram, Baza Pasifik, Elang Bobal, Alap-Alap Laying, Elang Alap Nipon, Nuriraja Kembang, Elang Tikus, Elang Gular Jari Pendek, Milvus Migrans, Alap-Alap Austrália, Alap-Alap Wallet, Alap-Alap Sapi, Perkici Pelangi, Elang Laut Perut, Elang Rawa Total no Manu Nuri Pipi Merah.
Notísia relevante: Manu Kakatua Mutin tama lista ameasada lakon
Jornalista: Tomé Amado
Editora: Maria Auxiliadora
