DILI, 13 marsu 2024 (TATOLI) – Manu Kakatua Mutin ho babér kinur tama ona lista mean ameasadu lakon iha Timor-Leste tanba populasaun sira kada fulan sempre kasa bá fatin sira ne’ebé manu ne’e rai nia tolun, informa Diretór Nasionál Konservasaun Floresta, husi Ministériu Agrikultura, Pekuária, Peska no Floresta (MAPPF), Pedro Pinto.
Tuir relatóriu Organizasaun Internasionál Manu Fuik, Manu Kakatua Mutin ho babér kinur, orijen Timór nian,ameasadu lakon tanba kauza husi falta konsiénsia ema nian, liuliu sira ne’ebé halo atividade kasa iha ai-laran tuan sira.
Pedro Pinto relata katak iha Timór iha espésie manufuik hamutuk 258 maka buka moris iha ai-laran tuan sira hodi han ai-han ne’ebé eziste.
“Husi totál númeru espésie ne’e iha, manu fuik ho espésie hamutuk 178 mak eziste ka moris no hela iha ita-nian ai-laran tuan sira. Husi númeru refere rejista mós manufuik hamutuk 35 mak orijen Timór nian no iha espésie manu fuik hamutuk 19 maka tama ona lista mean, inklui manu Kakatua Mutin”, dirijente informa iha Caicoli, ohin.
Nia dehan kasadór sira hatene ho didi’ak manu Kakatua Mutin ho babér kinur ninia hela fatin. Sira sempre bá foti Kakatua nia tolun iha ai-kakeu, ai-kiar, ai-ná no ai-hali mutin ninia laran. Tanba ai sira ne’e maka kakuta sempre halo ninia knu’uk hodi rai ninia tolun sira.
Ho atividade kasa ne’e fó ona ameasa ba espésie refere hodi labele prodús tan ninia jerasaun barak iha futuru. “Ai sira ne’ebé Kakatua sempre rai ninia tolun mós sira tesi hotu, ikus mai espésie sira ne’e tenke semo bá fali fatin seluk, inklui barak maka semo sai ona husi illa Timór hodi bá moris fali iha illa sira haneSan iha Wetar [Indonézia] ne’ebá”, dehan.
Pedro Pinto salienta katak, iha dadus seluk mós hatudu, daudaun ne’e Kakatua Mutin ho babér kinur nia produtividade iha munisípiu ida fatin ne’ebé la fó sai naran tanba hakarak atu proteje husi atividade kasa ilegál sira. Espésiu Kakatua ne’e iha oin rua mak daudaun ne’e eziste mak Kakatua Verde ne’ebé ninia produtividade ne’e barak liu iha Manufahi.
Dirijente ne’e husu ba komunidade sira labele kasa manu fuik iha ai-laran no husik sira moris iha ai-laran tuan sira. Buka atu salva sira atu labele lakon iha nasaun ne’e hodi bele atrai turista sira.
Nune’e mós xefe grupu Hadomi Manu Fuik husi Liquiçá, João da Costa, husu ba populasaun iha territoriu, espesialmente iha Liquiçá atu proteje manu fuik sira, tanba espésie sira ne’ebé hela iha ai-laran tuan ne’e sai ona rikusoin Timor nian, sira-nian prezensa sei dada mós vizitante sira husi rai-li’ur.
Liga ba manu Kakatua ne’ebé ameasadu atu lakon iha Timér ne’e, nia apela mós apela komunidade iha Liquçá atu hapara ona atividade kasa sira, tanba ne’e fó risku boot ba manu fuik sira no sei halai sai husi país.
Jornalista: Tomé Amado
Editora: Maria Auxiliadora





