PN ratifika protokolu adezaun Timor-Leste ba OMK

DILI, 03 juñu 2024 (TATOLI)—Parlamentu Nasionál (PN), segunda ne’e, liuhusi reuniaun plenária aprova proposta rezolusaun númeru 3/VI(1a) ratifikasaun prokotolu adezaun Repúblika Demokrátika Timor-Leste (RDTL) ba Organizasaun Mundiál Komérsiu (OMK) ho votu a-favór 37, kontra tolu (husi deputadu FRETILIN) no abstensaun 18 (husi deputadu FRETILIN no PLP).
Notísia Relevante: Timor-Leste formalmente asina ona deklarasaun sai membru OMK
“Nune’e, ratifikasaun pasa,” Prezidente Parlamentu Nasionál, Maria Fernanda Lay, fó sai iha sala plenária Parlamentu Nasionál.
Enkuantu, tuir testu ratifikasaun protokolu adezaun Repúblika Demokrátika Timor-Leste (TL) ba Organizasaun Mundiál Komérsiu (OMK) ne’ebé aprezenta husi Governu ho nia espozisaun motivu katak, iha sekuénsia negosiasaun kona-ba adezaun Timor-Leste ba akordu OMK, no asinatura protokolu adezaun iha Abu Dhabi-Emiradu Árabe Unidu iha 26 Fevereiru 2024.
Adezaun TL ba OMK reprezenta marka signifikante ida iha ninia trajetória rumo integrasaun ekonómia globál, reflete kompromisu ida estratéjiku no desezivu ba dezenvolvimentu ekonómiku no komersiál. Adezaun ba organizasaun ne’e, TL fortalese ninia pozisaun iha senáriu internasionál, garante asesu sistema komérsiu internasionál ida justu no transparante.
Atende formalizasaun adezaun fundamentál ba konsolidasaun kompromisu TL ho prinsípiu livre troka komersiál, la iha diskriminasaun no previsilidade iha relasaun komersiál internasionál, aleinde adezaun ba OMK promove ambiente propísiu ba investimentu estranjeiru, impulsiona kresimentu no kriasaun empregu.
Importante integrasaun TL iha OMK la limita apenas ba aspeitu ekonómiku, maibé reprezenta kompromisu ida ho valór demokrátiku, Estadu direitu no respeitu direitu umanu. Partisipasaun ativa iha OMK proporsiona TL plataforma ida hodi defende ninia interrese lejítimu no promove polítika komersiál aliña ho ninia objetivu dezenvolvimentu sustentável.
Iha kontestu ne’e, ratifikasaun protokolu adezaun Repúblika Demokrátika Timor-Leste ba OMK nu’udar rekezitu Timor-Leste tenke kumpre hodi formaliza kompromisu asume hanesan membru OMK, ne’ebé implementa iha faze pós-adezaun.
Konsidera kompeténsia konstituisionál ba aprovasaun no ratifikasaun konvensaun internasionál, nune’e Governu aprezenta ba Parlamentu Nasionál tuir artigu 115 iha aleina a) númeru 2 iha konstituisaun, ho proposta rezolusaun tuir mai:
Parlamentu Nasionál (PN) rezolve proposta husi Governu.
a), Ratifika protokolu adezaun Repúblika Demokrátika Timor-Leste ba Organizasaun Mundiál (OMK), asina iha Abu Dhabi, iha Emiradu Árabe Unidui ha 26 Fevereiru 2024, ne’ebé ho versaun orijinál ho língua Inglés, Franseza no Kastelana no respetiva tradusaun ba língua portugeza publika iha aneksu rezolusaun no parte integrante.
b), Prokolu refere alinea anteriór, hola parte integrante ba tratadu ne’ebé institui ba OMK, asina iha Marraquéxe, iha 15 Abríl 1994, inklui ninia nota esplikativa, hanesan ratifikadu, alteradu ou forma seluk modifikavu husi instrumentu jurídiku ne’ebé bele iha tama vigór antes data inisíu vijénsia iha prezente protokolu, nune’e hanesan aktu konstitutivu ba OMK, hanesan tedtu iha língua inglés no respestiva tradusaun iha lingua portugeza, ho mós publika iha anexu no hanesan hola parte integrante iha prezente rezolusaun.
Deputadu CNRT, Patrocínio dos Reis Fernandes, felisita Governu Konstitusionál da-sia (IX) ne’ebé kontinua lori prosesu iha tinan 2015 husi governasaun sira uluk la’o mai to’o iha Governu Konstitusionál da-ualu (VIII) mós kontinua la’o hodi to’o iha Governu KOnstitusionál da-sia (IX) bele hodi konsege TL asina tiha tratadu sai membru ba OMK, signifika katak ne’e la’ós polítika grupu ida nian maibé Estadu tomak nian, tanba ne’e mak kontinuasaun mai.
“Ita ohin mai diskute apenas, tanba tratadu asina tiha ona ita tama tiha ona membru. Iha fevereiru, Governu asina, politikamente Deputadu no Prezidente Bankada sira fó testamuña, ohin ita mai formalmente atu legaliza tratadu ne’e. Ba ha’u, ita Deputadu na’in-65 karik marka prezensa atu fó votu a-favór, enkoraja Governu bele hamutuk ho ita bele rezolve,” nia hateten.
Deputadu FRETILIN, Antoninho Bianco, husu atu adia aprovasaun ratifikasaun ne’e, tanba tratadu ne’e meza PN la distribui ba bankada sira hodi fó sira-nia hanoin no laiha audiénsia ho ministériu relevante hodi hato’o kona-ba road map hodi kompleta iha setór ne’ebé mak liga ho Timor-Leste atu tama hodi implementa.
Maibé, nia dehan, komisaun B ne’ebé trata asuntu Negósiu Estranjeiru no Defeza ho Seguransa, mak fó de’it apresiasaun, entaun ministériu sira aprezenta road map hodi bele implementa regra sira, nune’e membru Parlamentu Nasionál laiha kuiñesimentu kle’an.
Vise Primeiru-Ministru no Ministru Koordenadór ba asuntu ekonomiku, Francisco Kalbuady Lay, hato’o agradesimentu ba deputadu sira hotu ne’ebé fó votu a-favór, kontra no abstensaun, nune’e iha serbisu barak ba oin OMK nian, Governu sei mai tuku nafatin PN nia odamatan hodi bele hamutuk lori ba oin.
Jornalista : Nelson de Sousa
Editór : Cancio Ximenes

