Prevene moras hepatitis presiza ijiene-labele fuma sigaru no hemu tua

DILI, 30 jullu 2024 (TATOLI)—Médiku Jerál iha Departamentu Medisina Interna iha Hospitál Nasionál Guido Valedares (HNGV, siglá portugés), Dioneia Benevides Monteiro, apela ba ema hotu atu kuidadu saúde no kontinua prátika maneira di’ak hanesan ijiene pesoál, labele fuma sigarru, labele hemu tua ka alkóliku ho prevensaun sira seluk hodi prevene aan husi moras hepatitis.

“Prevensaun mak ita kuidadu aan nafatin. Ba hepatitis en-jerál mak primeiru ita tenke prepara bee dalan ba bee fo’er ne’ebé iha, nune’e labele nalihun iha ita-nia uma no ita-nia suplay bee ne’e tenke moos. Depois ijiene sanitáriu fase liman, iha haris fatin no haris fatin ijiene, ho prevensaun ida seluk ba inan sira-ne’ebé ho moras hepatitis B tenke partu iha ospitál, nune’e ita-nia oan hetan vasina hepatitis B desde moris iha oras 24 nia laran. Nune’e mós, kontinua vasina tuir mai,” nia hateten liuhusi programa “Entervista Eskluziva” ho topiku “Importánsia Koñese Hepatitis ho Ninia Prevensaun Sira” iha estúdiu Agjéncia TATOLI, iha Faról, segunda 29 jullu 2024) ne’e.

No prevensaun seluk mak relasaun seksuál seguru no uza kondon, labele fuma sigarru no labele hemu alkóliku no labele sosa ai-moruk arbiru konsumu sein reseita husi médiku sira.

Nia hato’o mensajen ba pasiente sira ho moras hepatitis atu labele mós konsumu alkóliku no fuma, no evita ai-moruk tradisionál ne’ebé lahatene ninia benefísiu ka risku ba ema-nia isin no labele sosa ai-moruk arbiru hodi konsumu la liuhusi reseita médiku, nune’e mós han hahán ne’ebé mak saudável.

Husu ba pasiente moras hepatitis atu badinas nafatin halo tratamentu iha fasilidade saúde regulár tuir médiku sira haruka.

“Ida-ne’e presiza apoiu husi família hodi fó forsa nafatin, atu sira dixiplina nafatin hemu ai-moruk no halo tratamentu intensivu,” nia enkoraja.

Médiku Jerál iha Departamentu Medisina Interna iha HNGV ne’e esplika, liafuan hepatitis katak inflamasaun ba figadu ne’ebé nia kauza fahe ba aguda no krónika no nia kauza husi virus mak halo, no kauza seluk mak la’ós virus mak halo ho ezemplu hanesan konsumu alkóliku ho ai-moruk sira seluk ne’ebé bele estraga ema-nia figadu.

Nia esplika, moras hepatitis ne’e iha tipu hepatitis virus hanesan iha hepatitis A, hepatitis B, hepatitis C, hepatitis D no hepatitis E.

Nia dehan, ba kazu virus hepatitis A no E ne’e, sira na’in-rua halo moras ka inflamasaun figadu kauza husi virus hepatitis A, ne’eduni nia modu transmisaun mak bainhira ema-ne’ebé moras la hetan moras ida-ne’e maibé hemu bee ou konsumu hahán husi ema ne’ebé infetadu husi hepatitis A bele iha transmisaun.

Ida seluk, nia dehan, laiha ijiene pesoál tanba buat ne’ebé simples dalaruma haluha fase liman, no antes prepara ai-han no depois uza haris fatin sai ne’e haluha ka la fase liman.

“Ho ninia sintoma atu hanesan de’it, tanba virus mak halo nia sintoma bele isin manas, isin moras hotu, dalabarak halo ema vontade han menus no laran sa’e bele muta, kabun laran moras, halo isin kinur no bele halo diareia no isin tuun,” nia hateten.

Iha hepatitis A tama tipu kategória águda no depois ema-ne’e hetan moras ne’e depois liu loron 14 to’o 24, maibé dalabarak ema-ne’ebé infetadu nia la hatudu sintoma ne’ebé temi, entaun dalabarak nia bele rekupera rasik ne’e katak nia isin rasik mak sei rezolve problema ne’e.

Entaun, nia hateten, dalabarak laiha kazu grave ho hepatitis A hanesan mós ho tipu hepatitis E, nune’e laiha tratamentu apropriadu.

Entretantu, nia esplika, ba hepatitis tipu B ne’e virus inflamasaun ba figadu nian no ninia modu transmisaun bele hetan bainhira inan isin-rua ba oan no seluk mak hetan husi relasaun seksuál ne’ebé la protezidu, no seluk mak daun ka seringa sira-ne’ebé uza ba tato no ba komunidade ne’ebé uza droga kompartila ho daun ne’ebé sira uza pasa fali ba ema seluk.

“Hepatitis B, ita dehan krónika, tanba se bebé ida moris mai husi nia inan, ita sempre hato’o ba inan isin-rua karik nia (inan) hetan hepatite B atu partu iha fasilidade saúde. Tanba, depois ita-nia oan se bele hetan vasina dezde moris no to’o doze dala-tolu, ida-ne’e hanesan prevensaun ida,” nia dehan.

Prevensaun seluk, se inan isin-rua ne’ebé mak durante nia halo ante-natalcare konsulta deteta katak, nia hetan infesaun hepatitis B husi ne’e nia bele hemu ai-moruk anti-viral nian maibé hahú trimestre datoluk atu nune’e bele hamenus virus iha isin, atu nune’e labele transmite ba oan.

Tratamentu anti-viral ne’ebé agora iha HNGV mak anti-viral tenofevir no iha HNGV iha meiu laboratóriu mak teste ba raan ka bolu serolójia ba hepatitis.

Aleinde tipu hepatitis C, nia esplika, hanesan mós hepatitis B ne’e halo inflamasaun husi figadu kauza husi virus hepatitis C ne’e rasik no nia transmisaun hanesan ho hepatitis B.

“Maibé, ba hepatitis D ne’e, nia só bele mosu bainhira ema-ne’e iha hepatite B. Nia modu transmisaun no prevensaun hanesan ho hepatitis B,” nia dehan.

Nia dehan, iha esperiénsia serbisu durante ne’e fó tratamentu ne’e simu barak liu mak pasiente ho hepatitis B iha HNGV, liuliu iha departamentu medisina interna, sala internamentu no sala konsulta esterna.

Ba pasiente ho hepatitis B ne’e, bainhira la hetan tratamentu ho di’ak, nia bele lori komplikasaun ba sinoris no mós ba kankru figadu.

“Bainhira ema-ne’e hetan ona hepatitis B, virus ne’e sei la sai husi nia isin no sei nafatin iha ita-nia isin. Saida mak ita halo, se bainhira ita badinas hemu ai-moruk anti-virus nian ne’ebé ita iha, entaun ai-moruk ne’e bele redús replikasaun virus nian. Atu nune’e, bele hamenus nia kargu viral no hamenus husi komplikasaun ita temi ne’e,” nia hateten.

Husi tinan 2017, pasiente moras hepatitis B ne’ebé rjista iha mai iha HNGV ne’e hamutuk 150-resin ne’ebé halo tratamentu hodi konsumu ai-moruk anti-viral.

Nu’udar médiku, nia dehan, ba dezáfiu ne’ebé durante hasoru iha atendimentu mak moras ne’e ninia promosaun ka sensibilizasaun ne’e menus loos, entaun dalabarak pasiente sira mai mosu ho komplikasaun tiha ona.

Aleinde ai-moruk anti-viral ne’ebé Governu apoiu duni maibé ai-moruk ne’e la sai hanesan esensiál tanba promosaun menus loos no seidauk to’o iha territóriu laran tomak, entaun ai-moruk anti-viral ne’e bainhira médiku espesialista sira agora iha de’it HNGV.

Depois, bainhira halo pedidu mak Governu halo akizisaun ba sosa, nune’e nia seidauk tama importante entaun dalabarak pasiente sira hemu hela ai-moruk no halo tratamentu regulár husi munisípiu no postu mai iha Dili de’it, tanba iha ne’eba seidauk iha ai-moruk.

Durante ne’e, HNGV iha teste raan ba serilojia ba moras hepatitis bainhira nia rezultadu iha no tuir mai teste estudu sira seluk, maibé ba postu no sentru saúde iha territóriu dalaruma iha no laiha, tanba ne’e teste ne’e presiza tebes.

Durante ne’e, nia hateten, ba tratamentu hepatitis iha HNGV hetan apoiu husi nasaun Austrália hodi halo matadalan ba diagnóstiku no tratamentu nian ho apoiu ekipamentu fibroscan ho indoskópia.

Enkuantu, Organizasaun Mundiál Saúde (OMS) inísia loron mundiál ba hepatitis iha 28 Jullu 2020 liu-bá, ho objetivu divulga, informa no sensibiliza moras referidu ba komunidade globál.

Tema loron mundiál ba hepatitis iha tinan 2024 ne’e mak ‘’Tempu ba Asaun’’ ka “It’s Time For Action”.

Tuir relatóriu OMS iha 2022 haktuir katak, ema millaun 304 moris ho hepatitis króniku B no C, iha 45% husi bebé ne’ebé moris durante oras 24 nia laran mak simu vasina kontra hepatitis B iha 2022.

Nune’e mós, relatóriu ne’e haktuir, ema millaun 1,3 mak mak mate ho moras hepatitis króniku B no C iha tinan 2022.

Jornalista : Nelson de Sousa

Editór         : Cancio Ximenes