DILI, 26 agostu 2024 (TATOLI)—Governu Timor-Leste liuhusi Ministru Negósiu Estranjeiru no Kooperasaun, Bendito Freitas ho nia omólogu Ministru Negósiu Estranjeiru no Kooperasaun II, Dato Seri Awang Haji Erywan II, foin lalais ne’e, diskute asisténsia iha kontestu adezaun ba Asosiasaun Nasaun Sudeste Aziátiku (ASEAN, sigla portugés) no esplora poténsia kooperasaun iha área oin-oin.
Iha enkontru ne’ebé akompaña husi Embaixadór Timor-Leste iha Brunei Darusalam, Abel Guetrres, Diretór Jerál Asuntu Bilaterál iha Ministériu Negósiu Estranjeiru no Kooperasaun (MNEK), Marcos da Costa, no Xefe diplomata na’in-rua, deskute kona-ba kooperasaun iha área ekonomia, polítika, edukasaun iha oferta bolsa estudu ba timoroan sira inklui saúde, infraestrutura, defeza nomós setór petrolíferu.
Ministru Bendito dos Santos no delegasaun nia vizita bá Brunei Darusalam hanesan parte ida husi vizita paralela ba nasaun membru ASEAN hanesan Tailándia, Malázia, Singapura, Filipina nomós Indonézia, hodi diskute kona-ba poténsia kooperasaun nomós adezaun Timor-Leste ba organizasaun rejionál ne’e.
“Brunei nakloke tebes, hanesan mós país ASEAN seluk, sira hatudu sira-nia disponibilidade no prontidaun atu fó apoiu ba Timor-Leste, sira hotu fó ideia hanesan, katak saida mak Timor presiza sira bele ajuda, liu-liu iha kapasitasaun téknika, hanesan faze preparatória atu konsolida ita-nia adezaun ba ASEAN,” Ministru Bendito relata liuhusi nota ne’ebé Agência Tatoli asesu, segunda ne’e.
Daudaun ne’e, Vise-Ministra Negósiu Estranjeiru no Kooperasaun, Milena Rangel mak koordena ho liña ministeriál hodi armoniza nesesidade nomós asisténsia husi nasaun membru sira husi ASEAN ho forma integrada.
MNEK mós apela kooperasaun ativa husi liña ministeriál sira atu implementa ho lalais akordu no tratadu sira, nune’e permite halo kontrolu, supreviziona no avalia rezultadu husi programa sira no ninia efeitu.
“Ema hotu hakarak apoia Timor-Leste iha área kapasitasaun, tanba ne’e ita tenke identifika no klasifika país ne’ebé mak fó kapasitasaun nomós ba área saida, komponente saida, nune’e ita presiza lista kompleta atu serbisu ne’e integradu iha nível ministeriál, atu buat hotu define ho di’ak, ita fila tenke aselera atu konsolida preparasaun husi nível interministeriál ho forma integradu atubele responde ba dezafiu sira ne’ebé hasoru ligadu ho integrasaun ba organizasaun rejionál ASEAN,” Ministru dehan.
Notísia relevante : Governu TL-Brunei Darusalam kolleta hare BDR-5 iha Ritabou
Iha setór ekonómiku, empreza husi Brunei Darusalam manifesta sira-nia interese hodi investe iha setór petróleu no agrikultura.
“Sira husu atu Governu Timor, iha nível polítika bele dudu no aselera prosesu investimentu hodi diversifika ekonomia iha rai-laran, hanesan kontribuisaun ida-ne’ebé sira fó hodi espresa sira-nia vontade nu’udár país ida-ne’ebé iha poténsia, rikeza ne’ebé sufisienste, no sei diskute tan ho Governu ba área óleu no gás iha futuru,” governante ne’e katak.
Ministru Bendito fundamenta, Ministru Petróleu no Rekursu Minerál, Francisco da Costa Monteiro no ekipa téknika bele haree posibilidade vizita Brunei hodi hare indústria petrolífera nomós bele partilla kona-ba jestaun fundu petrolíferu ho Brunei.
“Karik ita-nia ekipa téknika husi Ministériu Petróleu no Rekuru Minerál bele vizita mai Brunei hodi diskute saida mak sira bele kontribui nomós ita bele fahe ita-nia esperiénsia, tanba nasaun balun hakarak rona ita, kona-ba jestaun fundu soberanu. Ida-ne’e importante hodi partilla mútua, tanba sira mós bele fahe ho ita, no ekipa téknika sira bele apreende no toma nota para konsolida liután ba implementasaun polítika iha área referidu,” nia tenik.
Husi enkontru parlalelu sira, delegasaun husi MNEK Timor-Leste nota katak empreza Brunei sira-nia admirasaun ba Timor-Leste nia potensialidade turístika no orijinalidade husi natureza, zona florestál iha Kosta Súl, ne’ebé permite mos atubele enkuadra iha planu investimentu iha futuru.
“Ministériu Agrikultura no Peska, liuhusi Sekretáriu Estadu Floresta atubele haree ambiente, la’ós de’it mos husi agrikultura maibé sidadaun hotu nia konsiénsia, povu tomak, ita haree ba ita-nia futuru, tenke haree espreriénsia hanesan iha Brunei hodi halo tuir boa prátika ba jestaun katak partisipativu no sustentável,” Ministru subliña.
Aleinde ne’e, iha kada vizita MNEK sempre prodús relatóriu hodi aprezenta ba Primeiru-Ministru, Vise Primeiru-Ministru, Ministru Prezidénsia ba Konsellu Ministru no halo komunikasaun direta ho ministériu balun bainhira iha kooperasaun ka interese husi empreza balun ba investimentu iha área relevante.
Delegasaun MNEK hasoru Liurai Brunei Darusalam
Durante estadia iha Brunei Darusalam, delegasaun husi MNEK hasoru malu ho Liurai Sultan Haji Hassanal Bolkiah Mu’lzzaddin Waddaulah, hodi atualiza progresu adezaun ba ASEAN.
“Ha’u hato’o ba Liurai kona-ba adezaun ba ASEAN, dezafiu sira ne’ebé hasoru, liu-liu iha komprimentu ba roteiru ASEAN, ligadu ho komponente infraestrutura ne’ebé hanesan dezafiu ida tanba baihira ita sai uma-na’in ba reuniaun ruma, ita presiza iha fasilidade. Ha’u aprezenta katak Governu deside ona atu halo reabilitasaun urjente ba Aeroportu Internasionál Prezidente Nicolau Lobato Comoro nomós akordu ho Japaun ba reabilitasuan Hospital Nacional Guido Valadares, ne’ebé hanesan pasu signigikativu, hodi kumpre preparasaun sira,” Ministru Bendito hateten.
Notísia relevante : Hametin kooperasaun bilaterál, Horta ho Xanana simu direta Liurai Brunei Darussalam
Iha loron restaurasaun independénsia iha 20 maiu 2024, Liurai Sultan Haji Hassanal Bolkiah halo vizita mai Timor-Leste.
“Ha’u aprezenta kumprimentu husi Xefe Estadu no Xefe Governu, deseza saúde di’ak no Liurai mós kontente. Nia vizita mai Timor-Leste iha loron restaurasaun independénsia hanesan prezente espesiál ba Timor-Leste, iha signifikadu boot tebes ba ligasaun entre rai rua, Liurai mos kontente hanesan esperiénsia únika, ita-nia Prezidente tula liurai iha karreta ho marka Moke ho Primeiru-Ministru, Kay Rala Xanana Gusmão nomós hare ita-nia joven sira,” Ministru tenik.
Iha enkontru ne’e, Liurai Brunei Darusdalam akompaña husi Ministru Negósiu Estranjeiru no Kooperasaun Brunei II, Dato Seri Awang Haji Erywan no husi Timor-Leste, Ministru Bendito dos Santos Freitas akompaña husi Embaixadór Timor-Leste ba Brunei, Abel Guterres, Diretór Jerál Asuntu Bilaterál iha MNEK, Marcos da Costa.
Jornalista : Hortencio Sanchez
Editora : Julia Chatarina




