Antonio Guterres: ONU kontinua fó apoiu ba aspirasaun povu Timor-Leste

DILI, 28 agostu 2024 (TATOLI)—Sekretáriu-Jerál Organizasaun Nasaun Unida (ONU), António Guterres, reitera ONU kontinua fó apoiu ba aspirasaun povu Timor-Leste nian iha futuru.
Notísia Relevante: Sekretáriu-Jerál ONU to’o ona iha Timor-Leste
“Nasaun Unida no povu Timor hamriik sorin-sorin iha tempu ne’ebé nasaun ne’e foti konstrusaun ninia destinu iha ninia liman rasik. Organizasaun Nasaun Unida (ONU) sei kontinua fó apoiu ba aspirasaun povu Timor nian iha viajen oin mai. Ha’u dezeja susesu ba povu Timor-Leste,” Sekretáriu-Jerál ONU ne’e hateten liuhusi konferénsia imprensa ba jornalista sira hafoin ramata enkontru ho Prezidente Repúblika (PR), José Ramos Horta, iha Palásiu Prezidensiál Nicolau Lobato, Bairru Pite, kuarta ne’e.
Ho laran ksolok, Antonio Guterres vizita Timor-Leste hodi partisipa komemorasaun loron konsulta populár ba daa-25 (30 agostu 1999-30 agostu 2024) ne’ebé sei selebra iha 30 agostu 2024.
“Ho laran ksolok tebes mak ohin ha’u hasoru imi iha ne’e iha Timor-Leste. Ha’u hakarak hato’o ha’u-nia agradesimentu boot tebes ba ospitalidade furak ne’ebé simu ha’u iha Timor-Leste,” nia hateten.
Líder másimu ONU ne’e sente onradu hamriik ho Prezidente Repúblika, José Ramos Horta, nu’udar kampiaun ba dame ka laureadu prémiu Nobel da Paz nian (10 dezembru 1986).
“Prezidente Ramos Horta, hanesan onra ida ba ha’u atu hamriik hamutuk ho kampiaun dame ida hanesan ita. Haʼu sei la haluha oras barak neʼebé ita serbisu hamutuk. Loron sira-ne’ebé laiha rohan, xamada sira iha kalan ka dadeer-saan, konversa sira-ne’ebé naruk no kle’an. Ita-boot nia viajen sira iha mundu tomak, lakohi rende no defende povu Timor nia kauza inspira ona lideransa sira iha mundu tomak. Ha’u orgullu, ha’u bele fó kontribuisaun kiik ida hodi apoiu ita boot sira-nia esforsu. Ha’u konsidera ita hanesan belun ida, ne’ebé fó onra boot mai ha’u,” nia dehan.
Antonio Guterres sita Timor-Leste nia lema mak “Unidade, Asaun, Progresu”, tanba lema ida-ne’e hanesan reflesaun loloos ba povu Timor-Leste sira-nia viajen nu’udar nasaun no inspirasaun ba dalan ne’ebé atu tuir mai.
Ba dahuluk, unidade, iha aniversáriu Konsulta Populár nian bolu unidade, iha selebrasaun ba Timor-Leste nia pasadu koletivu, iha onra ba sira-ne’ebé mak ultrapasa diferensa sira hodi konverje iha rezisténsia no hodi fó onra ba sira-ne’ebé mehi ba independénsia maibé laiha ona iha imi-nia leet.
Restaurasaun independénsia la’ós ona rohan, ida-ne’e nu’udar inísiu foun ida-ne’ebé ezije unidade no determinasaun atu ultrapasa dezáfiu no obstákulu sira-ne’ebé nasaun Timor-Leste hasoru bainhira harii Estadu no nasaun foun ida.
‘’Ohin, la to’o jerasaun ida, ha’u iha ne’e nu’udar sasin ba nasaun ida-ne’ebé hatene oinsá atu afirma nia-aan no ne’ebé mak manán. Nasaun ida-ne’ebé hakmatek no armonia ho nia viziñu sira. Demokrásia konsolidada ida, bazeia ba respeitu ba direitu umanu no liberdade fundamentál sira,’’ nia esplika.
Ba daruak, asaun, iha tinan 25 dezde referendu, Timor-Leste foti ona medida konsistente no muda hodi kria sosiedade ida-ne’ebé responde ba nesesidade no aspirasaun povu Timor tomak nian. Nasaun Timor-Leste bele kiik maibé konsege hasoru dezáfiu boot sira.

Timor-Leste halo ona progresu impresivu hodi harii sosiedade demokrátiku no promove dezenvolvimentu ne’ebé sentradu iha ema, habelar edukasaun ho kualidade liuliu iha área rurál, hetan asesu universál ba eletrisidade, kombate inseguransa ai-han, dezigualdade jéneru, dezempregu juventude no hadi’a asesu ba kuidadu saúde.
“Ha’u husu ba ita-boot atu hatudu ambisaun hanesan bainhira ko’alia kona-ba asaun klimátika. Tanba sira iha liña oin hosi krize klimátika ne’ebé ameasa sobrevivénsia husi Estadu illa no tasi-ibun barak. Iha Pasífiku tomak, kaos klimátiku kona sira-ne’ebé mak ladún hamosu ida-ne’e. Ida-ne’e mak tempu atu atua hasoru mudansa klimátika. Ha’u husu ba sira atu aproveita benefísiu sira husi tranzisaun enerjia moos nian ho apoiu internasionál ba seguransa no soberania enerjétika ba tempu naruk, no atu reforsa medida sira-ne’ebé proteje povu timoroan husi intensifikasaun dezastre klimátiku sira,” nia hateten.
Maibé, nia dehan, Timor-Leste labele mesak iha esforsu ne’e no komunidade internasionál iha obrigasaun atu apoia Timor-Leste liuliu liuhosi rezultadu ambisiozu ida iha COP29 tinan ida-ne’e nian iha termu apoiu finanseiru, duplika finansiamentu ba adaptasaun ba pelumenus billaun $40 kada tinan to’o 2025.
Timor-Leste presiza tebes estímulu finanseiru ODS nian ne’ebé fornese hamenus dívida ne’ebé efetivu no aumenta rekursu sira ba dezenvolvimentu sustentável, no tenke dudu hela reforma sira iha banku dezenvolvimentu multilaterál sira hodi aumenta substansialmente sira-nia kapasidade empréstimu nian, hodi aproveita finansiamentu privadu barak liután ho kustu ne’ebé razoavel ba nasaun sira-ne’ebé dezenvolve hela.
Datoluk, progresu, nia dehan dala uluk nia-parte vizita Timor-Leste iha tinan 2000, enkuantu Primeiru-Ministru Portugál, hahú husi ne’ebá, nasaun ne’e hatudu ona kompromisu atu to’o iha nível foun no ambisiozu liután kona-ba dezenvolvimentu no progresivamente hadi’a povu timoroan nia moris.

Ohin loron, Timor-Leste nu’udar membru ida-ne’ebé ativu no nakonu iha komunidade internasionál, ida-ne’e halo ona progresu importante sira kona-ba reziliénsia ekonómika no tama iha Organizasaun Mundiál Komérsiu nian iha inísiu tinan ida-ne’e.
Ida-ne’e, tuir nia, serbisu atu sai membru tomak ASEAN nian ho apoiu tomak hosi Nasaun Unida, determinasaun atu kontribui ba progresu ne’ebé fó benefísiu ba komunidade mundiál nu’udar marka atitude timoroan nian.
Maibé progresu la’ós de’it kestaun ida kona-ba ambisaun, tanba ida-ne’e depende liu ba apoiu hosi instituisaun no estrutura internasionál sira.
Setembru ida-ne’e, iha simeira futuru nian, nasaun sira sei hetan bolu atu harii konsensu globál foun ida kona-ba oinsá ita koopera no hasoru ita-nia dezáfiu boot sira.
Proposta sira iha meza sei halo no foti desizaun globál sai efetivu no inkluzivu liu, hodi garante espasu barak liután ba nasaun sira-ne’ebé sei dezenvolve hela.
“Ha’u lansa dezafiu atu Timor-Leste nia lian bele rona iha simeira, tanba mundu iha buat barak atu aprende husi Timor-Leste,” nia hateten.
Iha fatin hanesan, Prezidente Repúblika (PR), José Ramos Horta, hateten Timor-Leste nu’udar rai, nasaun no Estadu, ohin simu Sekretáriu Jerál ONU, António Guterres, no nia uluk altu komisáriu ba refujiadu, sekretáriu jerál ba mandatu daruak ona, uluk liu Primeiru-Ministru iha Portugál, Timor-Leste deve boot ba nia lideransa nu’udar Primeiru-Ministru iha Portugál liuliu krize boot iha tinan 1999, ne’ebé ohin timoroan moris iha rai ida livre no indepedente.
“Tanba ne’e, Estadu tomak, la’ós de’it tanba sekretáriu jerál maibé sekretáriu jerál ida espesiál, tanba nia ema ida iha kakutak maibé iha mós fuan. Nia ema ida, bainhira ha’u rasik uluk halo kampaña apoiu nia ba altu komisáriu ba refujiadu hafoin sekretáriu jerál, mundu presiza ema ida matenek, maibé ema ida ho paisaun, para bele sente problema mundu nian,” nia dehan. hato’o.
Jornalista : Nelson de Sousa
Editór : Cancio Ximenes

