Top

FONGTIL hakerek karta aberta ba Papa Francisco

Papa Francisco. Imajen/Espesiál.

Husi: Valentim da Costa Pinto & Inocensio  de Jesus Xavier

Sua santidade Papa Francisco mak ami hadomi,

Bem-vindu mai Timor-Leste.

Iha bian ida-ne’e, permite ami husi Forum ONG Timor-Leste (FOnGTIL), organizasaunsumbriña ne’ebé hamahon ONG no organizasaun baze komunidade liu 400 iha Timora laran tomak atu hato’o ami-nia hanoin ruma liga ba sua Santidade nia vizita.

Povu Timor-Leste inklui mos FONGTIL orgullu dala ida tan hetan vizita husi líder másima Igreja Katólika, Sua Santidade Papa Francisco. Amie spera katak, ho vizita ida-ne’e hodi bele hetan dalan ne’ebé loos ba dezenvolve Nasaun nian hodi bele kombate problema ki’ak ka mukit, dezempregu, mánutrisaun, dezigualdade noinjustisa sosiál no ekonomia sira-ne’ebé ami-nia sosiedade sei hasoru.

Vizita Sua Santidade nian ida-ne’e akontese iha momentu ne’ebé diferensa tebes ho momentu ne’ebé povu Timor simu vizita husi Sua Santidade Papa João Paulo II iha 12 outubru 1989, iha momentu ne’ebé povu Timor-Leste enfrenta situasaun kruél no dezumanu oioin husi militár Indonézia. Amu Papa nia vizita iha momentu ne’ebá, ajuda tebes hodi mobiliza no loke komunidade Internasionál nia matan ba timoroan sira-nia sofrimentu no luta ba ukun rasik aan.

Ohin, hetan vizita husi Sua Santidade Papa Francisco, laiha ona presaun husi militár Indonézia tanba iha ona era Independénsia no Liberdade. Timor-Leste nia ukun rasik-aan, nu’udar rezultadu husu luta makaas povu Timor-Leste nian no kontribuisaun boot komunidade inklui uma kreda Katólika nian, ita bele selebra hamutuk vizita ida-ne’e.

Nu’udar Estadu independente, Timor-Leste iha progresu barak hafoin manorin funu ho Indonezia, ami iha eleisaun jerál sira livre no demokrátiku, iha Liberdade ba movimentu maske sei iha dezafiu balun, Timor-Leste iha rezerva finansiamentu balun ne’ebé konverte husi mina no gas hodi finansia ba maioria nesesidade nasaun nian maske rekursu ne’e la barak no la sustentavel.

Ami iha instituisaun Estadu sira no órgaun soberania sira lejítimu ne’ebé atu asume papel halo polítika dezeña planeamentu Polítika Nasionál hodi kontribui ba harii sosiedade ekitável no sustentável. Timor-Leste iha movimentu Sosiedade Sivíl ne’ebé forte, kritiku, siviku no sai hanesan parseiru Estratéjika da Dezenvolvimentu Nasionál no progresu sira seluk tan.

Maske iha progresu balun akontese durante tinan 25 dezde referendu iha 30 agostu 1999, maibé Timor-Leste kontinua enfrenta dezafiu barak ne’ebé inklui problema estruturál, kualidade edukasaun ne’ebé universal, bee-moos, uma ba povu, nutrisaun, soberania ai-han, Estrada rurál no saúde públiku, maske iha esforsu balun husi autoridade no povu atu hetan maibé seidauk konsege.

Ami apresia tebes ba Igreja nia asaun hasoru abuzu ba feto no labarik sira, maske dala ruma bibi atan sira mós komete, no ami husu ba sua Santidade Papa Francisco atu enkoraja sira no povu Timor-Leste atu foti medida sira-ne’ebé efetivu liu hosi prevene abuzu seksuál no violénsia doméstika.

Timor-Leste parte husi planeta terra ida-ne’e, planeta ne’ebé sua Santidade hatuur iha segundu ensiklika ne’ebé kontén mensajen atu “kuidadu ba ita-nia uma komun”. Nu’udar nasaun kiik no falta iha kondisaun barak, vulneravel tebes ba impaktu ambientál. Iha abríl 2021, rezultadu estragu barak no hamate sidadaun balun, estraga infraestrutura no povu nian rikusoin barak, ida-ne’e akontese nu’udar ezemplu husi impkatu alterasaun klimátika. Ami enkoraja atu Sua Santidade kontinua apelu no reza ba mundu no Timor-Leste, atu esforsu sira komunidade Internasionál bele iha susesu, bele redús emisaun ba atmosfera, restaura ambiente husi destroisaun no asegura mundu ne’ebé seguru no hakmatek.

FONGTIL konsiente katak destroisaun hirak ne’e, mai husi hahalok Nasaun bot no ema riku sira-nian atu masimiza benefísiu ekonómiku ba sira, FONGTIL ankoraja atu Sua Santidade kontinua oferese kontribuisaun efetivu hodi bele kontribui desizaun globál ba krize klimátika.

FONGTIL mós apresia ba Sua Santidade Papa Francisco nia apelu sira kona-ba diálogu no terminasaun ba konflitu no Krize iha Palestina no rai sira ne’ebé kontinua seidauk iha pás no hakmatek. FONGTIL mós sujere atu labele haluha Povu Sahara Osidentál, Papua Osidentál (West Papua) ne’ebé kontinua buka justisa no direitus umanus, liuliu auto determinasaun. Papa nian vizita iha rejiaun ida-ne’e, bele bolu atensaun ba komunidade Internasionál ba rai sira ne’ebé hetan okupasaun no dominasaun husi rai seluk.

Mak ne’e de’it karta Aberta husi FONGTIL ba Sua Santidade Papa Francisco nia vizita, ami hein katak karta ne’e sei to’o iha Sua Santidade nia futar oin. La haluha hato’o ami-nia Obrigadu Wain.

Dili, kuarta 04 setembru 2024.

*) Hakerek-na’in hanesan Diretór Ezekutivu FONGTIL no Prezidente Konsellu Fiskál.

Publisidade

Leave a Reply

Latest Post

Sponsored
error: Content is protected !!