Relevánsia husi Mensajen Santu Padre nian iha Konjuntura Dezenvolvimentu Timor-Leste nian

Vizita Santu Padre nian mai Timor-Leste nu’udar eventu importante ida ba Timor oan hotu. Vizita ida-ne’e envolve mobilizasaun rekursu ne’ebé boot; komesa husi birokrasia Estadu nian to’o atensaun no antisiazmu nasaun no sarani tomak nian. Durante vizita loron tolu nian iha Dili, ema nia antusiazmu aas tebes; refleta iha partisipasaun ema nian uainhira simu, no durante misa; no mos iha media sosiál ka mundu virtuál. Antusiazmu Timoroan nian halakon difikuldade no dezafiu hotu liga ho kestaun lojistika; no dezafiu moris lorloron nian. Ho vizita ida-ne’e no mensajen sira ne’ebé husik hela, Lider aas liu Igreja Katólika ne’e konsege hetan admirasaun aas husi sosiedade nia leet; iha tempu ida ne’ebé nasaun ida ne’e presiza enerjia, espiritu, no vizaun foun lori enfrenta dezafiu dezenvolvimentu nian iha aspetu iha dimensaun oioin.
Santo Padre nia vizita akontese iha kontextu úniku ida iha trajetoria dezenvolvimentu Timor-Leste nian. Timor-Leste foin hanoin hikas loron konsulta populár no memoria nakukun Timoroan nian kona-ba saida mak akontese depois Konsulta Populár. Ida-ne’e momentu úniku ida iha istória luta Timor-Leste nian iha ne’ebé vontade populár Timoroan sira-nian lori halakon forsa militar boot ida iha rejiaun.
Iha tempu hanesan, Timor-Leste mós iha hela kruzamentu ida, ka Persimpangan Jalan ida iha ninia trajektoria dezenvolvimentu nian; ne’ebé nakonu ho dezafiu iha dimensaun oioin. Dezafiu sira ne’e hanesan falta kampu servisu, kualidade servisu no atendimentu públiku, dependénsia ba petroleu no ameasa ba sustentabilidade fiskál, konsentrasaun rekursu nian iha Dili, falta infraestrutura bázika, mudansa klimátika no nível pobreza aas. Dezafiu sira ne’e hotu impoen vulnerabilidade aas ba kada ema nia moris; nune’e ameasa ema nia dignidade; ou iha liafuan dezenvolvimentu nian, reduz ema nia Bem Estar ka Well-Being. Dezafiu sira ne’e hotu afeta povu nia moris lorloron, nune’e labele nega katak reduz nível konfiansa ba lala’ok dezenvolvimentu rai ida-ne’e nian, no sira-nia esperansa ba sira-nia futuru iha rai ida-ne’e. Situasaun sira ne’e hotu ezije ita atu halo reflesaun krítiku ida ba ita-nia an, partikularmente lideransa topu aas sira, no halo mudansa estruturál no sistemátiku ba lala’ok polítika públika sira, aktu governativa sira, no jestaun poder nian.
Iha ámbitu no kontextu dezenvolvimentu refere, relevansia husi vizita Santo Padre nian sai pertinente tebes, atu ajuda Timor-Leste lori leno-an ba nia istória no lala’ok dezenvolvimentu rasik. Hanesan figura importante ida iha mundu, iha ne’ebé ninia mensajen transende fronteira relijiaun no fronteira Vatikanu nian, vizita ida-ne’e, ba Timor oan barak, marka istória foun ida ba sira-nia memória pesoál no koletivu. Importante liu tan, vizita Santo Padre nian, no mensajen sira husik hela enerjia foun, espiritu foun, no kuadramentu pensamentu foun atu haree futuru nasaun ida-ne’e, no futuru Timor oan sira-nian.
Haree husi ánglu ida-ne’e, vizita Santu Padre nian iha ninia relevánsia boot no susesu, tanba husik hele mensajen importante lubuk ida ba sosiedade tomak atu leno-an, no halo krítika no auto-krítika; komesa husi sarani sira, irarkia igreja nian to’o lideransa polítiku no governante sira. Enjerál, durante nia vizita ulun boot Igreja Katólika ne’e ko’alia sai buat hirak ne’ebé durante ne’e sai preokupasaun ema barak nian iha sosiedade nia leet; lori fó lian ba lian-laek sira ne’ebé durante ne’e sira sente katak sira laiha fatin iha ita-nia sosiedade, ou laiha ema ida mak rona sira-nia lian. Papa nia vizita, até lori rona de’it opiniaun joven sira-nian iha Sentru Konvensaun, ou vizita ba labarik defisiente sira, sai okaziaun emosionante tebes ba Timoroan barak.
Entre mensajen oioin ne’ebé importante, iha pontu haat ne’ebé Santo Padre husik hela ba Timor-Leste. Ida, no importante liu mak kona-ba ema ka iha liafuan ne’ebé Amu Papa uza mak Povu. Papa Francisco hatudu ne’e iha ninia lista atividade sira. Nia la hasoru de’it ulun boot igreja nian no Estadu nian; maibé nia mós hasoru grupu juventude, labarik, no iha dalan nia halo interasaun ho ema sira ne’ebé hein hela nia iha dalan-ninin.
Durante ninia intervensaun iha Palásiu Aitarak laran, iha enkontru ho padre, madre no katekista sira, no mós iha iha omília misa nian, ho analojia oioin, Santo padre énfaze maka’as tebes kona-ba importánsia husi ema ka povu. Nia ho firme konfirma buat ne’ebé ema barak ko’alia ona katak “Riku Soin Boot Timor nian mak ninia Emar Sira.” Até iha mensajen ikus, Amu Papa ho kle’an halo komparasaun entre Ai-Kameli no Ema; katak maski ai-kameli mak hamorin hanaran Timor nian; maibé ninia riku-soin loloos mak ema. Ita mós bele dehan katak ita-nia riku soin loloos la’ós Mina Rai; maibé Timoroan sira. Santo Padre afirma liu tan katak no riku-soin ida-ne’e mak sai razaun ba nia atu vizita Timór; no la’ós Ai-kameli nia morin.
Mensajen ida-ne’e hatudu no konfirma dala ida tan karakteristiku importante husi Santo Padre ne’ebé koñesidu ho karakteristiku ida katak “domin boot ba ema” no iha empatia aas ba ema. Nia hatudu ne’e iha nia interasaun ho sarani sira. Ba Timor-Leste iha konjuntura ohin loron, énfaze ba ema iha ninia relevánsia boot tebes iha diskursu dezenvolvimentu ohin loron nian. Mensajen referida ajuda ita lori haree fila fali lala’ok dezenvolvimentu ka modelu dezenvolvimentu ohin loron nian; ne’ebé dala barak fó importánsia liu ba riku-soin ou rekursu naturais ou infraestrutura fízika sira; maibé la tau ema hanesan sentru no rekursu loloos no la tau prioridade setór sira ne’ebé iha relasaun direita ba ema nia moris lorloron nian. Nia mós bolu atensaun parte hotu atu servisu hamutuk lori responde ba dezafiu dezenvolvimentu ohin loron nian. Mensajen ida-ne’e mós sai hanesan forsa morál ida ba debate sira iha rai-laran kona-ba prioridade dezenvolvimentu ohin loron nian.
Rua, iha ámbitu refere, grupu ida ne’ebé mós lideransa Katóliku aas liu ne’e koalia no fó importánsia maka’as mak juventude no labarik sira. Mensajen ida ne’e hatoo iha Palasiu Aitarak laran; wainhira lideransa polítiku barak mak marka prezensa. Iha okaziaun referida, Santo Nia sita faktus estatistika kona-ba proporsionalidade populasaun ho idade joven iha ita-nia estrutura demografiku ne’ebé to’o 60%. Importánsia ne’ebé Santo Padre fó ba grupu juventude mós hatudu liuhusi desidi atu iha tempu espesiál atu halo dialógu ho juventude iha Sentru Konvensaun Dili nian. Aktu ida ne’ebé la’ós ema barak halo ou bainaka Estadu nian barak halo iha istória Timor-Leste nian dezde restorasaun independensia.
Mensajen ida ne’e relevante tebes iha konjuntura sosiédade ida ne’ebé jovem no labarik la hetan atensaun ne’ebé proporsionál iha ita-nia dezenvolvimentu no polítika dezenvolvimentu nian. Jovem dala barak sai hanesan grupu ne’ebé vulneravel ba aktu polítiku sira; no hetan akuzasaun oioin kona-ba instabilidade no violensie sira ne’ebé akontese iha rai laran. La’os novidade ba pùbliku Timor katak maski hotu hotu koalia kona-ba papel jovem nian nu’udar forsa pozitivu ba dezenvolvimentu no ransformasaun, maibé ida ne’e la akompanha ho polítika publika ida ne’ebé fo biban ba juventude. Entaun prezensa Santo Padre no ninia mesajem sira kona-ba importánsia juventude nian bele sai baze ba Timor-Leste atu leno an no aproximasaun kona-ba pozisaun juventude sira-nian, no oinsa poliitika publika ne’ebé hakbiit joven atu uza sira-nia kbiit no potensia sai fator pozitivu ba dezenvolvimentu.
Tolu, mensajen ikus liu ne’ebé importante tebes husi vizita Santo Padre nian mak grupu inkluzaun. Ida-ne’e iha relasaun ho atensaun ne’ebé Santu Padre fó ba vulneravel sira; partikularmente labarik sira ho defisiénsia oioin. Mensajen ida-ne’e Papa Fransico revela hodi aloka nia tempu hodi vizita kongregasaun ne’ebé tau matan ba labarik ho forma defisiénsia sira. Ida ne’e forma mensajen ida-ne’ebé forte tebes mai husi lideransa instituisaun igreja nian kona-ba kestaun inkluzaun, no responsabilidade sosiedade nian atu proteze grupu vulneravel sira iha sosiédade. Desizaun lori hili grupu ho defisiénsia importante tanba sira mak grupu ida-ne’e dala barak hetan diskriminasaun liu iha sosiedade, no sosiedade dala barak nega sira-nia talentu no poténsia tomak ne’ebé sira iha lori kontribui ba dezenvolvimentu. Hodi vizita fatin referidu, Nia hakarak bolu atensaun sosiedade tomak nian; inklui Igreja rasik ba grupu vulneravel sira no sira-nia papél iha sosiedade.
Mensajen ikus liu ne’ebé importante tebes mak kona-ba governasaun no aktu governativa sira atu iha umilidade no konsiderasaun ba kondisaun povu nian. Mensajen ida-ne’e hatudu partikularmente uainhira dialógu iha Katedrál; uzu aviaun komersiál, no mós uza karreta simplez no nakloke durante iha Dili, no tuur iha karreta oin besik kondutór. Aktu sira ne’e atu fó hanoin kona-ba importansia hosi umilidade no simplisidade iha lideransa. Mensajen sira ne’e krítiku tebes iha momentu ida-ne’ebé iha persepsaun katak instituisaun Estadu nian, husi tempu ba tempu, la refleta ona povu nia moris. Desizaun barak kona-ba uzu de rekursu públiku dala barak benefisia de’it grupu sira ne’ebé iha poder. Estadu Timor-Leste, no orgaun Estadu sira dala barak sira moris luxu iha miseria povu nian. Ida ne’e refleta iha estillu moris ita-nia polítiku sira-nian no instituisaun Estadu sira-nian hanesan karreta ne’ebe sira uza, viajen ofisiál sira ba estranjeiru, tratamentu saúde iha rai-li’ur, no seluktan. Aktu sira ne’ebé Santo Padre nian ne’e atu ajuda ita atu, partikularmente governante sira atu refleta kona-ba hahalok ukun nian no aktu governativa sira iha situasaun ida ne’ebe Timor-oan barak enfrenta hela dezafiu sira iha leten.
Euforia ba vizita no prezensa Santu Padre nian remata ona; maibé legadu husi vizita ne’e sei no tenki hela kle’ur iha memória Timoroan hotu nian, atu ajuda Timor-Leste lori leno-an iha konjuntura ida-ne’ebé krítiku tebes ba futuru Timor-Leste nian. Ida-ne’e sei sai hanesan baze no valór ida-ne’ebé Timoroan barak sei uza atu lori leno lala’ok segmentu sosiedade nian tomak iha dimensaun oioin.
Autor nu’udar Analista Polítika Públika iha Timor-Leste no Membru hosi Alternative Future – Institute for Politics and International Affairs (IPIA). Artigu ida-ne’e nu’udar opiniaun pesoal no la refleta opiniaun ka pozisaun husi instituisaun ruma ne’ebé autor afilia ou hola parte.

