Top

g7+ susesu realiza simeira ho nasaun membru sira iha Nova Iorke  

Simeira ne'ebé realiza hosi g7+

NOVA IORKE, 26 setembru 2024 (TATOLI) – Organizasaun intergovernamentál g7+ susesu realiza simeira ho nasaun membru sira iha ámbitu Asembleia Jerál Organizasaun Nasaun Unida (ONU) iha Nova Iorke.

Simeira ne’e partisipa másimu husi nasaun membru sira ne’ebé nasaun balun reprezenta husi Prezidente Repúblika, Primeiru-Ministru no balun Ministru Negósiu Estranjeiru.

Iha simeira nível aas ne’e marka prejensa mós hosi asistente Sekretariu Jerál ONU Elizabeth Spehar.

Simeira nível aas ne’e prezide hosi Prezidente Repúblika Sierra Leone Julius Maada Wonie Bio no Primeiru-Ministru Timor-Leste Kay Rala Xanana Gusmão.

Dadaun ne’e Sierra Leone mak asume pasta Prezidente g7+ hosi nia Prezidente Repúblika bainhira hala’o intervensaun iha simeira ne’e hateten, simeira ne’e importante hodi halibur nasaun membru hotu atu diskute hodi hateke ba oin.

“Grupu ka organizasaun sira hanesan instrumentál atu halo mudansa no lori ita sai husi frajiliade,” Prezidente Sierra Leone ne’e hateten iha nia intervensaun.

Xefe Estadu ne’e dehan, papél g7+ nian mak halo advokasia no promove dame, haburas aprosimasaun ba kooperativa ida hodi lori moris di’ak ba povu nasaun membru hotu.

“Ajuda ona atu asegura katak polítika internasionál sira, enkuadramentu sira reflete di’ak liu nesesidade úniku sira,” nia tenik.

Iha fatin hanesan, Primeiru-Ministru Kay Rala Xanana Gusmão nu’udar pessoa eminente ba g7+ husu ba nasaun membru hotu atu tau interrese povu nian aas liu duke interrese pesoál atu lori moris di’ak ba povu nasaun idaidak.

“Iha oportunidade ida-ne’e, husu ba nasaun membru sira hotu, se de’it mak kaer ukun iha nasaun idaidak labele hanoin de’it ba ita-nia intrese, maibé hanoin ba povu nia interrese,” Xanana dehan.

Iha okaziaun ne’e, Xanana Gusmão apresia nasaun membru g7+ sira ne’ebé konsege sai ona husi tranjisaun frajilidade hakaat ba reziliente hanesan, Timor-Leste, Ilha Salomão, Repúblika Serra Leone, Liberia, São Tomé e Principe no seluktan maske sei iha difikuldade.

Nune’e nia alerta ba líder nasaun membru sira atu hamutuk nafatin hodi fahe esperiénsia ba malu atu inspira nasaun sira ne’ebé seidauk sai husi frajilidade.

Iha oportunidade ne’e, Sekretáriu jerál g7+ Helder da Costa reforsa tan, simeira ne’e parte ida mós atu halibur hamutuk nasaun membru sira hodi diskute kona-ba dezafiu ne’ebé nasaun membru sira enfrenta no progresu ne’ebé alkansa ona.

“Simeira ne’e atu halibur nasaun membru sira, atu diskute kona-ba dezafiu ne’ebé nasaun membru sira enfrenta no progresu ne’ebé alkansa ona, hamutuk atu haree ba oin saida mak nasaun membru sira sei halo hamutuk iha tinan hira nia laran mai,” Helder dehan.

Durante simeira ne’e, nasaun membru sira adopta ona dokumentu balun no iha komunikadu ida ne’ebé nasaun membru hotu kompromete, kontinua halibur hamutuk kada tinan iha fulan-setembru iha Nova Iorke hodi diskute futuru g7+ nian iha nível ministeriál ba liña globál.

Halibur malu entre nasaun membru sira ne’e diskute mós kona-ba tinan oin iha fulan-abríl 2025 sei hala’o reuniaun liña ministeriál g7+ ba Ministériu Negósiu Estranjeiru ne’ebé sei realiza iha Dili hodi reve fila fali saida mak alkansa ona durante ezisténsia g7+ iha tinan-15 nia laran.

“Tinan oin iha Dili ita sei diskute dezafiu sira ne’ebé kada nasaun enfrenta atu inspira nasaun sira ne’ebé sei enfrenta frazilidade, vurnerabilidade no buat barak. Iha dokumentu ne’ebé ko’alia iha simeira ne’e atu husu ba nasaun doadór sira, industrializadu sira atu kontinua onra sira-nia komprimisu kona-ba fundu ba mudansa klimátika ne’ebé ohin loron mundu tomak enfrenta,” nia tenik.

Ámbitu simeira nível aas ne’e g7+ anunsiu mós karta ida-ne’ebé sei asina hosi Prezidente Repúblika Sierra Leone atu submete ba Sekretariu Jerál Nasaun Unida, Banku Mundiál no organizasaun internasionál sira seluk atu onra komprimisu hotu atu tau nafatin fundu ba mudansa klimátika atu tulun nafatin nasaun sira ne’ebé afetadu ba dezastre naturál.

Simeira ne’ebé organiza husi g7+ fó susesu boot ba nasaun membru sira tanba hetan partisipasaun másimu hosi líder boot nasaun membru sira.

“Líder sira tuir iha simeira ne’e Prezidente Repúblika rua, Sierra Leone nian, São Tome e Principe nian, seluk Primeiru-Ministru, Vise-Primeiru-Ministru no maioria Ministru Negósiu Estranjeiru,” nia katak.

Helder dehan, la’ós fasil atu halibur líder nasaun hirak ne’e iha enkontru nível aas nian iha semana Asembleia Jerál ONU.

Tanba ne’e ONU liuhosi nia Asistente Sekreyariu Jerál kompromete atu servisu hamutuk nafatin ho g7+ atu lori pás ba mundu.

Timor-Leste nu’udár país foun, orgullu lidera organizasaun g7+ ne’ebé halibur nasaun frázil no pos-konflitu hamutuk 20 husi Áfrika, Ázia, Médiu Oriente no Pasífiku.

Nasaun membru g7+ mak hanesan, Repúblika Izlámika Afghanistaun, Repúblika Burundi, Repúblika Sentrál Áfrika, Repúblika Chad, Uniaun Comoros, Repúblika Cote d’Ivoire, Repúblika Demokrátika Congo, Repúblika Guiné, Repúblika Guiné-Bissau, Repúblika Haiti, Repúblika Liberia, Papua Nova Guinea, São Tomé e Príncipe, Repúblika Sierra Leone, Solomon Islands, Repúblika Federál Somalia, Republika Sudaun Súl, Repúblika Demokrátika Timor-Leste, Repúblika Togolese, no Repúblika Yemen.

g7+ servisu maka’as atu apoia no reprezenta país sira no mós halo atu mundu rona país hotu nia lian. g7+ daudaun ne’e iha estatutu hanesan observadór iha ONU, ne’ebé fó dalan bá nia atu aprezenta perspetiva koletiva ida kona-bá ajenda no servisu ONU nian.  g7+ defende papél ida ne’ebé ativu liu iha Nasaun Unidas hodi promove reziliénsia no estabilidade Estadu sira nian.

Misaun seluk estabelese grupu g7+ maka harii dame no harii Estadu (peacebuilding and statebuilding) iha Timor-Leste rasik hasoru dezafiu oin-oin, maibé Timor-Leste iha vontade hakarak fahe esperiénsia ba nasaun frájil sira bo’ot tebes.

Ho misaun hirak ne’e, IX Governu Konstitusionál define ona Timor-Leste nia polítika esterna ho prinsípiu ida-ne’ebé konsagra sentidu independénsia no soberania mak: “Ba Timor-Leste laiha aliadu ka inimigu, hotu-hotu sei hamutuk no amigu de’it” Ida-ne’e sai hanesan (Timor) ita-nia Lema, ne’ebé sei orienta ita iha Relasoens Esternas, iha Konjuntura Internasionál ida-ne’ebé daudaun ne’e defisil tebes.

Timor-Leste sauda ba País Rejiaun hotu-hotu, ne’ebé fó ona apoiu internasionál iha aspetu oioin, hodi reforsa relasaun di’ak ho Austrália, Indonézia, Nova Zelándia, Xina, Japaun, Koreia Súl, no país membru ASEAN sira seluk.

Timor-Leste mós hakarak sauda ka simu ho di’ak relasaun amizade no solidariedade País sira hanesan Portugál, Brazíl, no komunidade pais PALOP, Kuba, Reinu Unidu, Irlanda, no Estadus Unidu Amérika, nune’e mós ba Organizasaun Internasionál sira, liu-liu ONU no ninia Ajénsia, Banku Mundiál, Fundu Monetáriu Internasionál no Banku Aziátiku Dezenvolvimentu, no Governu hakarak reforsa lasu asisténsia téknika no profisionál, ne’ebé Timor presiza hodi kumpre IX Governu nia misaun bá povu no nasaun.

Jornalista: Hortencio Sanchez

Editór: Rafael Ximenes de A. Belo

 

Publisidade

Leave a Reply

Latest Post

error: Content is protected !!