Banku Mundiál nia perspetiva kona-ba proposta OJE 2025 ho montante biliaun $2,6

DILI, 07 outubru 2024 (TATOLI)—Reprezentante Banku Mundiál iha Timor-Leste, Bernard Harborne, fó nia komentáriu ba IX Governu Konstitusionál nia proposta Orsamentu Jerál Estadu (OJE) 2025, ho montante biliaun $2,6, ne’ebé submete ona ba Parlamentu iha semana kotuk.
Tuir mai akompaña entrevista eskluziva entre Jornalista Agência Tatoli no Reprezentante Banku Mundiál iha Timor-Leste, Bernard Harborne.
1. Oinsá ho ita-nia hanoin kona-ba peoposta OJE 2025 biliaun $2,6?
Klaru katak ida-ne’e parte importante tebes iha Timor nia moris. Orsamentu ne’e reprezenta maizumenus 80% husi ekonomia. Ha’u hanoin di’ak tebes atu haree orsamentu nia atensaun balun ba aspetu importante sira iha futuru nasaun nian, inklui Aeroportu Internasionál iha Dili, infraestrutura ne’ebé presiza iha tasi okos (kabu submarinu fibra ótika), ne’e hanesan parte importante rua ba dezenvolvimentu ekonómiku no adezaun ba Asosiasaun País Sudeste Aziátiku (ASEAN, sigla inglés).
Ami mós kontente tebes atu haree aumentu iha orsamentu ba projetu saúde sira hamutuk millaun $99,2 inklui ba ai-moruk millaun $14,2 no importante liu mak ami haree alokasaun kiik ida balun ba nutrisaun feto isin-rua no labarik sira millaun $2,86 no ami mós kontente atu haree orsamentu ba projetu edukasaun sira aumenta ba millaun $145,8.
Ida-ne’e hanesan área importante rua hanesan saúde-nutrisaun no edukasaun, ne’ebé importante tebes ba nasaun joven hanesan Timor-Leste. Ha’u hanoin saida mak mosu iha orsamentu ne’e hanesan foku reál ida, hodi koko atu haketak no orsamentu ne’e iha dalan ne’ebé foka liu ba infraestrutura ba área hirak-ne’e, ekonomia foun no prepara ba adezaun ba ASEAN.
Ita iha preokupasaun balun, hanesan aumentu 12% iha orsamentu, iha perspetiva Administrasaun Sentrál, husi tinan kotuk no iha aumentu boot husi $1 biliaun liu ba biliaun $2,6, nune’e iha aumentu boot tebes no ami hein katak defisiénsia fiskál sei lakon entre despeza no reseita Governu sei sa’e ba 52%.
Iha aspetu rua kona-ba sustentabilidade, ita hatene katak maizumenus 80% husi Governu nia reseita mai husi Fundu Petrolíferu, no ita hatene katak Fundu Petrolíferu tun daudaun. Tanba ne’e, ita preokupa katak Governu sei aumenta despeza orsamentál, entaun Fundu Petrolíferu sei hotu lalais liután, ita hakarak evita.
Aspetu daruak mak despeza hotu husi Governu laiha efeitu pozitivu ba kresimentu ekonómiku. Nune’e, kresimentu ekonómiku sei la’o lalais iha maizumenus 3%. Ita preokupa katak maski Governu aumenta ona nia despeza, maibé ida-ne’e dalaruma laiha efeitu boot iha kriasaun empregu no apoiu setór privadu atu dezenvolve no iha risku katak hanesan uluk, despeza barak mak sei ramata iha aumentu importasaun, ne’ebé sei lori ba defisiénsia komérsiu boot substansiál.
Tanba ne’e, mensajen ne’ebé ita sempre fó sai, balun relasiona ho krize fiskál ne’ebé hein katak sei akontese iha tinan-10, maibé importante liu mak agora mak Governu sira presiza asegura katak sira hetan rezultadu di’ak ba osan ne’ebé gasta, ita ko’alia kona-ba gastu ne’ebé di’ak liu no efisiénsia. Buat ne’ebé importante liu iha ne’e mak Governu liuhusi orsamentu boot ida ba tinan 2025, tenke iha ajenda reforma ida-ne’ebé agresivu kona-ba jestaun finanseira públika, ezekusaun orsamentál no transparénsia, atu nune’e bele hasa’e impaktu husi ninia despeza tanba públiku sei akompaña, enkuantu setór privadu sei fiar katak buat hotu hahú muda.
2. Alternativa saida de’it mak Timor-Leste presiza halo agora atu asegura ninia sustentabilidade nu’udar nasaun ida?
Governu presiza konsidera buat tolu hanesan, dahuluk, buka dalan atu hanesan ita hateten iha lian-inglés, poupa osan duke gasta tan no haree ba área sira hanesan transferénsia hanesan saláriu no vensimentu, liuhusi ne’ebá, ita bele hamenus despeza.
Ita hahú diskusaun ho Governu kona-ba oinsá Banku Mundiál bele apoia esforsu hirak ne’ebé nasaun sira seluk halo ona.
Daruak mak nesesidade atu hasa’e reseita doméstika barak liu, ne’ebé la liga ho Estadu. Ita kompreende katak Governu hakarak dudu impostu valór adisionál ba sasán konsumidór sira. Governu bele duni hasa’e impostu maibé la boot, ne’ebé laiha impaktu ba ema kiak sira. Tuirmai, asegura katak despeza, pur ezemplu, ba infraestrutura, iha ne’ebé ema barak hanoin kona-ba despeza ne’e mak importante tebes. Ita iha duni análize ne’ebé di’ak tebes kona-ba benefísiu kustu. Ida-ne’e sei estratéjiku tebes hodi promove turizmu. Pur ezemplu, haree iha Dili Harbor iha ne’e, iha tasi-ibun ida-ne’ebé hanesan ne’e, tenke promove sasán sira hanesan ne’e hodi halo turista sira bele mai vizita.
Datoluk ba poupansa, atu haree rendimentu aumenta iha tempu no tuirmai, haree dalan sira atu investe iha ekonomia ne’ebé la’ós de’it foka ba setór petrolíferu. Ita foka liu ba kriasaun empregu barak liután ba Timor-Leste.
3. Antes ne’e, Banku Mundiál mós rekomenda atu Timor-Leste diversifika ninia ekonomia, liu-liu investimentu iha setór agrikultura, maibé ita haree katak setór ne’e la dezenvolve di’ak. Saida mak ita presiza halo?
Ida-ne’e difísil tebes ba Governu tanba laiha manán lalais, signifika katak laiha fiksaun fasil. Maibé buat ne’ebé ita haree husi nasaun sira seluk, maski sira ne’ebé afetadu husi funu hanesan Ruanda mak sira laiha asesu ba rekursu petrolíferu. Ita (Timor-Leste) presiza planu ne’ebé klaru tebes ba setór ida, no tuirmai ita presiza konsistente no estável iha investimentu kiik sira tinan-tinan no mudansa sira ne’ebé akontese iha polítika. Ita presiza investe, pur ezemplu iha kafé, fasilidade atu halo maran, servisu ho setór privadu.
Kafé agora tun daudaun ona tanba la kuda, ne’e mak ita-boot nia esportasaun prinsipál hafoin mina. Entaun, pasu kiik sira-ne’e, se ita haree saida mak akontese iha rai Ruanda, sira la investe osan barak tanba sira laiha. Maibé sira investe maka’as iha tinan ba tinan tuirmai kafé sai boot.
Notísia relevante : PN konsidera Governu kumpre LEO submete proposta-lei OJE 2025
Tanba ne’e, presiza halo aprosimasaun hanesan ne’e, liu-liu hanesan ho produsaun ne’ebé iha ligasaun ho ekonomia agrikultura, hanesan jus ai-fuan no sasán sira hanesan ne’e.
Turizmu mós tanba sei laiha influénsia boot husi vizitante sira, maibé ami hein katak vizitante sira sei aumenta hafoin adezaun ba ASEAN iha 2025. Tanba ne’e, Governu tenke hanoin saida mak ema sira-ne’e sei halo, sira sei bá ne’ebé, sira sei hela iha ne’ebé. Tanba ne’e, investimentu ne’e kiik maibé konsistente. Timor-Leste infelizmente, katak eleisaun ida-idak iha mudansa reál iha polítika husi Governu ida ba Governu seluk, ne’ebé la fó konfiansa ba setór privadu atu investe hafoin tinan ida-ne’e.
Governu presiza duni buka dalan atu atrai investimentu diretu husi rai-li’ur atu fasilita ema estranjeiru sira atu serbisu iha ne’e tanba sei iha nafatin forsa traballu no fatin atu hela, ami haree ida-ne’e husi otél boot balun. Timor-Leste sei presiza nafatin nível abilidade ne’ebé a’as tebes, ne’ebé bele transfere ba timoroan sira iha tempu ne’ebá. Ita hotu moris iha ekonomia globál integradu no Timor labele izoladu. Ne’e mak esensiál husi ita-nia adezaun ba ASEAN.
4. Banku Mundiál kontinua fó empréstimu ba Governu TL ka lae?
Governu deside ona katak nia lakohi empresta osan barak liu husi Banku Dezenvolvimentu Multilaterál sira, inklui Banku Dezenvolvimentu Aziátiku (ADB, sigla inglés) no Banku Mundiál. Sira fó avizu katak sira hakarak kansela ami-nia projetu balun inklui projetu bee rua, projetu edukasaun ida, no projetu saúde ida.
Governu sira bele deside oinsá sira hakarak uza sira-nia rekursu rasik, no se sira hakarak uza empréstimu konsesionál ho taxa jurus ne’ebé kiik liu. Ita iha ne’e atu apoia Governu iha kualkér forma, no klaru katak osan ne’ebé nasaun ida-idak hakarak hetan asesu ba, no bele hetan ba Governu se sira troka sira-nia hanoin. Tanba ami sente katak di’ak liu ba Governu atu empresta osan duke gasta osan ne’ebé iha Fundu Petrolíferu, tanba osan ne’ebé sira foti barak liu, osan ne’ebé sira sei iha menus.
Tanba ne’e, banku formál hetan osan ne’ebé baratu liu atu empresta duke gasta. Liután, ami hanoin katak banku dezenvolvimentu multilaterál sira lori espesializasaun téknika barak ne’ebé bele ajuda enjeñeiru Timor-Leste sira, nomós profisionál sira seluk hanoin kona-ba dezafiu boot hotu iha tempu modernu hanesan klima, ekonómia globál, padraun no protesaun oin-oin ne’ebé ami lori ba ami-nia projetu sira no tuirmai ajuda Governu Timor hanoin kona-ba oinsá bele implementa.
Ba projetu idak-idak, ami halo análize kle’an no envolve tebes kona-ba benefísiu kustu hodi hatudu ba ita oinsá mak osan ne’e sei fó osan ba ita-boot sira liu tempu. Ami la haree aprosimasaun hanesan ne’e adopta husi projetu sira iha Timor. Tanba ne’e, ita bele fó matenek hanesan ne’e ba agora, Governu Timor-Leste iha de’it projetu Banku Mundiál ida, hanesan estrada Gleno – Hatubuico, no depois hein atu haree se IX Governu Konstitusionál sira sei halo ida-ne’e.
Jornalista : Osória Marques
Editora : Julia Chatarina

