PN hahú diskute Panorama Orsamentál 2025

DILI, 16 outubru 2024 (TATOLI)—Parlamentu Nasionál (PN) liuhusi komisaun C trata asuntu Finansa Públika, hahú hala’o realiza semináriu Panorama Orsamentál 2025, durante loron rua hahú husi kinta-sesta (16-17 outubru 2024) iha Alma de Mar Resort iha munisípiu Liquiça.
Notísia Relevante: PN konsidera Governu kumpre LEO submete proposta-lei OJE 2025
“Deklara abertura semináriu Panorma Orsamentál 2025, lori naran Parlamentu Nasionál dezeju susesu semináriu durante loron rua ne’e,” Prezidente Parlamentu Nasionál interina no atuál Primeira Vise Prezidente PN, Maria Teresinha Viegas, hato’o iha diskursu ba abertura semináriu refere.
Prezidente PN interina ho orgullu hato’o bem-vindu ba partisipante hotu iha semináriu Panorama Orsamentál ne’e hodi ezamina no debate proposta orsamentu ba tinan oin, nune’e eventu ne’e marka prosesu orsamentál sempre konsidera fundamentál iha jestaun transparante rekursu nasaun.
Semináriu ne’e realzia hanesan kompromisu PN ho transparánsia no boagovernasaun, tan ne’e semináriu ne’e marka reprezentante Governu, Deputadu, parseiru dezenvolvimentu no organizasaun sosiedade sívil pretende kria fórum diálogu kona-ba futuru finanseiru no boa-governasaun iha Timor-Leste.
Orgaun lejislativa PN no liuhusi komisaun C sempre konsidera esensiál populasaun informadu kona-ba desizaun orsamentál, semináriu ne’e serbi nu’udar ponte entre komplesidade prosesu orsamentál no permite populasaun ba kada sidadaun sente hola parte integrante iha dezenvolvimentu nasionál no desizaun ne’ebé afeta diretamente ninia vida.
Nune’e, importánsia partisipasaun ativa ba partisipante hotu iha semináriu ne’e, ba imi-nia opiniaun, ideia no preokupasaun sai esensiál ba orsamentu, ba nesesidade no aspirasaun povu Timor-Leste nian.
“Husi loron rua, iha oportunidade atu analiza proposta orsamentál ne’ebé aprezenta debate prioridade no buka konsensu, enkoraja atu partisipa ativa, kestiona konstrutivu no kontribui forma sériu no fundamenta imi-nia opiniaun no ideia,” Vise PN ne’e hateten.
Reprezentante husi órgaun soberania daruak ne’e, agradese ba hotu-hotu hola parte iha eventu ne’e inklui parseiru internasionál ba fortalesimentu instituisaun demokrátika.
Ba semináriu ne’e, sai ezemplu ida ba nasaun ba kompromisu transparánsia, partisipasaun sosiedade sívil iha dezenvolvimentu ekonómika, sosiál ho sustentável Timor-Leste.
Reprezentante Governu liuhusi Ministru Transporte no Komunikasaun (MTK), Miguel Manutelo, dehan nia-parte simu konvite reprezenta Vise Primeiru Ministru nune’e hakarak lori Governu konstituisionál da-sia hato’o agradesimentu ba PN liuhusi komisaun C ne’ebé realiza semináriu hodi hetan informasaun lubun ida liuliu preparasaun OJE 2025 nian.
“La’ós de’it Governu, maibé iha mós sosiedade sívil, entidade lubun ida mak sei halo apresiasaun ka fó mós sira-nia opiniaun ba komisaun C atu bele elabora relatóriu ba preparasaun debate proposta OJE 2025 nian,” nia dehan.
Nune’e mós, Governante ne’e agradese mós parseiru dezenvolvimentu sira iha seminária ne’e.
Enkuantu, proposta-lei Orsamentu Jerál Estadu (OJE) 2025 ho montante biliaun $2,6, ne’ebé aloka ba Administrasaun Sentrál, ba Rejiaun Administrativa Espesiál Oé-Cusse Ambeno (RAEOA) no ba Seguransa Sosiál, inklui Fundu Rezerva Seguransa Sosiál nian.
Montante ida-ne’e inklui alokasaun ida ho biliaun $2,07 ba Administrasaun Sentrál no millaun $62 ba RAEOA.
Proposta-Lei OJE ba tinan 2025 ne’e tuir estratéjia implementasaun ba prioridade sira-ne’ebé prevee iha Programa Governu, ho lema “Investimentu iha infraestrutura estratéjika, hametin ekonomia no hadi’a moris-di’ak sidadaun sira-nian”.
Proposta ne’e elabora bazeia ba Objetivu Estratéjiku Governu Konstitusionál da-sia (IX) nian, ho objetivu atu promove dezenvolvimentu sósiu-ekonómiku ba Nasaun ne’e liuhusi investimentu alvu sira iha infraestrutura estratéjika, reforsu ekonómiku no inisiativa sira-ne’ebé ho objetivu atu hadi’a moris-di’ak sidadaun sira-nian.
Objetivu husi OJE tinan 2025 ne’e mak atu promove dezenvolvimentu ekonómiku no hadi’a kondisaun moris populasaun timoroan nian, liuhusi estratéjia klaru ida-ne’ebé foka ba kreximentu ekonómiku sustentavel, hadi’a servisu públiku no garante katak benefísiu dezenvolvimentu nian to’o ba sidadaun hotu-hotu.
Kona-ba infraestrutura estratéjika, aloka millaun $227,3 ba konstrusaun, espansaun, reabilitasaun no manutensaun estrada no ponte sira no mós ba implementasaun medida protesaun hasoru dezastre naturál, ho objetivu atu hadi’a konektividade no proteje komunidade husi efeitu mudansa klimátika nian.
Prevee mós dotasaun sira ba reabilitasaun Aeroportu Internasionál Prezidente Nicolau Lobato no ba konkluzaun kabu submarinu fibra ótika ne’ebé sei liga Timor-Leste ba Austrália.
Espansaun hosi rede interna fibra ótika nian ne’e sei permite, hahú husi tinan 2025, fornesimentu husi internet ho velosidade aas iha Timor-Leste laran tomak.
Iha setór eletrisidade nian, orsamentu prevee aumentu signifikativu ida iha subvensaun ba empreza públika EDTL, E.P, ho objetivu atu hadi’a no habelar fornesimentu kontinua eletrisidade nian liuliu iha área rurál no remota sira, hodi garante serbisu ida-ne’ebé estavel no abranjente liu.
Iha setór rekursu naturál nian, proposta millaun $40 ba melloria zona industriál no estrasaun petróleu no minerál iha kosta súl país nian, hodi kontribui ba dezenvolvimentu ekonómiku no ba reforsu seguransa enerjétika.
Iha setór finanseiru, prevee investimentu ida millaun $5 iha kapitalizasaun Banku Sentrál Timor-Leste, ho objetivu atu reforsa estabilidade no rejiliénsia sistema finanseiru nasionál.
Proposta lei ne’e aloka parte boot ida husi despeza, ho valór millaun $406 hodi apoia sosiedade sivíl, saúde no servisu sosiál.
Iha dezenvolvimentu kapitál umanu, aloka millaun $17,2 ba programa formasaun profisionál no téknika, nune’e mós ba konsesaun bolsa estudu.
Edukasaun sei simu mós millaun $145,8 ba konstrusaun eskola foun, formasaun profesór sira no fortalesimentu sistema jestaun edukativa nian.
Iha saúde, orsamentu aloka millaun $99,2 ba melloria rede ospitalár no sentru saúde sira iha Timor-Leste laran tomak.
Aleinde ne’e, millaun $14,2 ba akizisaun no distribuisaun ai-moruk no ekipamentu médiku sira ne’ebé esensiál.
Kona-ba protesaun sosiál, sei reforsa Programa Bolsa da Mãe ho aumentu boot liu millaun $7, aumenta tan millaun $2,86 ho objetivu atu hadi’a saúde no nutrisaun ba inan isin-rua no labarik sira.
Proposta ne’e inklui mós transferénsia ida ho millaun $124,1 ba Orsamentu Seguransa Sosiál, aumentu ida ho millaun $37,4 kompara ho 2024, ne’ebé reflete espansaun husi sistema Seguransa Sosiál no valór husi pensaun sosiál ferik-katuas no invalidéz.
Enkuantu, iha 01 Outubru, Governu liuhusi Ministra Finansa, Santina Cardoso, submete ona proposta-lei OJE 2025, ho montante billaun $2,6 ba PN.
Nune’e hafoin diskusaun Panorama Orsamentál, tuir ajenda iha 21-25 Outubru 2024 PN sei realiza audénsia públika ho liña ministeriál no entidade públiku sira.
No iha 6-8 Novembru 2024 debate iha plenária faze jeneralidade, no iha 11-25 debate iha faze espesialidade, iha 26 Novembru 2024 aprovasaun iha finál globál no iha 27 Novembru 2024 sei envia ba Prezidente Repúblika atu promulga.
Jornalista : Nelson de Sousa
Editór : Cancio Ximenes

