Top

Deputadu komisaun C-D preokupa ezekusaun OJE 2024 husi MKAE-MTA

Osan Dólar Amérika. Imajen/Espesiál

DILI, 21 outubru 2024 (TATOLI)—Deputadu membru komisaun C trata asuntu Finansa Públika ho Komisaun D trata asuntu Ekonomia no Dezenvolvimentu iha Parlamentu Nasionál (PN) preokupa ho ezekusaun Orsamentu Jerál Estadu (OJE) 2024 husi Ministériu Koordenadór Asuntu Ekonómiku (MKAE) no Ministériu Turizmu no Ambiente (MTA) sei kiik, mezmu agora tama ona trismestre da-haat ikus nian ita atu tama ona ba orsamentu foun.

Notísia Relevante: Kalbuadi aprezenta proposta OJE 2024 hosi ministériu tolu ba komisaun C-D

Deputadu membru komisaun C, Maria Angelina Sarmento, husu atu aprezenta ba komisaun C kona-ba MAKE no MTA nia ezekusaun OJE 2024 nian, ne’ebé nia persentajen ezekusaun ne’e to’o iha ne’ebé ona.

“Tanba, informasaun ne’ebé tama mai PN ba ezekusaun trismestre daruak até fin juñu 2024, ne’e persentajen ezekusaun ida ita bele dehan la inspira ministériu ida-ne’e atu ezekuta orsamentu ho montante boot uitoan kompara ho 2024 nian. Me’ebé, husi 2025, MKAE nia sa’e ba millaun $4,503.490, enkuantu tinan 2024 MKAE hetan millaun $4, 153.490, até trismestre daruak foin mak alkansa de’it 24%,” Deputadu membru komisaun C, Maria Angelina Sarmento, hato’o iha audénsia públika ba proposta-lei OJE 2025 ho Vise Primeiru Ministru ba asuntu Ekonomiku no Ministru Turizmu no Ambiente no Ministru Koordenadór asuntu Ekonómiku, Francisco Kalbuady Lay, iha sala plenária PN, segunda ne’e.

Tuir dadus ne’ebé asesu iha instituisaun ne’ebé tutela hanesan AIFAESA, I.P até fulan neen foin ezekuta 3%, Sentru Lojistika Nasionál 19%, Instituisaun Peskiza Dezenvolvimentu Formasaun Banbu 11%, IQTL, I.P 17% no Gabinete Vise-Primeiru Ministru iha área Ekonómiku iha osan rihun $400 ne’e ezekusaun0.0%).

“Entaun, ami-nia pergunta ho orsamentu ne’ebé propoin ba MKAE nian inklui insitutisaun públika iha tutela iha MKAE nian ne’e ami iha garantia katak sei la inspira ita boot sira atu iha ezekusaun ida di’ak até fin do ano,” Deputada PLP ne’e preokupa,

Aleinde ne’e, Ministériu Turizmu no Ambiente iha 2024 millaun $11-resin garantia sei labele sei ezekuta ho hotu, entaun, bele ka lae kapasidade ezekusaun ba tinan oin atu ezekuta orsamentu ne’ebé propoin ba MKAE no MTA nian.

Deputadu membru komisaun C, António da Conceição, hanoin orsamentu ne’ebé tau iha 2024 iha gabinete Vise-Primeiru Ministru nian la ezekuta, bele entende ida-ne’e tanba iha 2024 konsentrasaun Vise-Primeiru Ministru nian orientadu liu ba atividade anteriór nian liga ho adezaun Timor-Leste ba Organizasaun Mundiál Komérsiu (OMK).

Tanba ne’e, nia dehan, bele fó duni impaktu ba la ezekuta osan ne’ebé aloka, maibé atividade nu’udar Vise Primeiru Ministru koordenadór asuntu Ekonómiku mak hetan liu atensaun.

Durante 2024, ezekusaun ladún boot ne’e mós MKAE nia konsentrasaun másimu konklui prioridade nasionál Timor-Leste nian tama ba adezaun OMK nu’udar esforsu kontinua husi Governu ida ba Governu ida no Ministru koordenadór kontinua atividade ne’ebé konklui ho adezaun nu’udar membru plenu OMK, tanba ne’e hakarak fó apresiasaun serbisu sira-ne’e.

“Liga ba ida ezekusaun ladún boot iha parte balun nian, karik Vise-Primeiru Ministru bele fó to’ok esplikasaun dezáfiu sira-ne’ebé hasoru iha 2024 hodi ami bele entende, tanba sá osan ne’e la ezekuta. Ezemplu, iha gabinete Vise-Primeiru Ministru ninian,” Deputadu PD ne’e hateten.

Prezidente komisaun D, Ricardo Baptista, hakarak hetan esplikasaun liga ezekusaun OJE 2024 tanba liuliu MKAE nota uitoan tanba iha kategória kapitál menór ezekusaun zero hela, kapitál dezenvolvimentu, transferénsia públika ninia ezekusaun kiik.

Deputada CNRT, Virginia Ana Belo, mós hato’o liga ezekusaun OJE 2024 difikuldade saida mak ministériu enfrenta hodi kauza ezekusaun ne’ebé sei kiik iha liu-liu iha MKAE nian foin atinje de’it 53% no MAT to’o ohin nia ezekusaun foin 62% mezmu la inklui komitmentu no obrigasaun.

“Maibé, ami konsidera kiik nafatin, tanba ita iha trismestre da-haat ikus nian ita atu tama ona ba orsamentu foun, sá garantia mak ministériu fó mai iha PN hodi hetan apoiu husi PN ba proposta OJE 2025, pelumenus ho ezekusaun ne’ebé kiik liuliu iha kategória balun konsidera kiik tebe-tebes. Ezemplu, ba iha Ministériu Turizmu no Ambiente nian iha kapitál dezenvolvimentu rihun $905 maibé nia ezekusaun até ohin sei zero, nune’e mós ba iha kapitál menór iha rihun $189.600-resin ninia ezekusaun até to’o ohin nia ezekusaun sei zero. Ne’e, ha’u fiar iha buat espesífiku ruma halo ninia ezekusaun zero mezmu iha finál do ano,” nia hateten.

Deputadu FRETILIN, Antoninho Bianco, hanoin orsamentu ne’ebé aloka presiza ezekuta la’ós la ezekuta.

Vise-Primeiru-Ministru ba asuntu Ekonómiku no Ministru Turizmu no Ambiente no Ministru Koordenadór asuntu Ekonómiku, Francisco Kalbuady Lay, apresia ba pergunta hotu husi Deputadu sira.

“Ha’u laiha asesór internasionál no uza de’it timoroan sira-ne’ebé iha. Ne’ebé, osan ne’ebé iha ha’u utiliza másimu, mínimu, posível atu gasta ba timoroan sira-ne’ebé mak ho kapasidade fazeadamente neineik-neineik. Karik bele to’o ba iha saida mak ita hotu mehi buat ida timorizasaun, la kontra katak, ha’u koko took se bele kapasidade ne’ebé mak timoroan iha hamutuk ho ha’u atu haree lori took Governu no Estadu ida-ne’e ba oin,” nia hateten.

Governante ne’e responde kona-ba orsamentu rihun $400 iha gabinente Vise-Primeiru ne’ebé alokadu ona iha tinan 2024 la ezekuta.

“Atu hato’o ba ita-boot sira, ministru ida bele simu saláriu ida de’it, mezmu ha’u tutela fatin haat maibé ha’u simu de’it mak saláriu husi Ministru Turizmu no Ambiente de’it. Gabinete Vise Primeiru iha, maibé ha’u la simu vensimentu iha ne’eba, enkuantu Vise-Primeiru Ministru se nia la simu vensimentu iha ne’eba halo núsa nia forma fali nia gabinete ida ketak, atu simu ketak vensimentu ida ne’eba. Tanba ne’e mak ha’u rejeita atu simu osan ida-ne’e, nune’e mós ha’u la forma gabinete mesak ida fali iha Vise-Primeiru Ministru nia fatin, maibé serbisu la’o nafatin tanba ne’e mak rihun $400 seidauk gasta nein dolár ida to’o agora,” nia dehan.

Nia hatán ba fali Ministru Koordenadór asuntu Ekonómiku ninia orsamentu 2024 ezekusaun to’o iha momentu ne’e 53%, loos duni, husi saláriu vensimentu mak osan balansu sei boot iha hela $1.196.941.

Tanba ida-ne’e, iha planu inísiu atu koloka adidu na’in-haat (4) hafoin adezaun ba iha OMK tenke koloka ba nasaun ein-prinsípiu mak Suiça ne’e tanba fatin serbisu sentrál mak iha duni Jenebra.

Ida fali mak atu halo Timor-Leste nia adezaun ba ASEAN iha Malázia no Indonézia tanba, haree ba jeográfia iha ASEAN ne’e merkadu ida boot, hanesan sentru ida loro-loron iha relasaun liuliu sirkulasaun osan Indonézia no ba makro liuliu ita haree husi ekonomia globál daudaun ne’e mak hakarak ka lakohi tenke iha reprezentasaun ida iha Xina.

“Mak haat ne’e maibé osan sira ne’e iha $1.196.941, tanba sira na’in-haat seidauk dezloka. Problema, tanba antes atu dezloka sira mak misaun ida-idak tenke ba halo availiasaun uluk, saida de’it mak presiza liuliu fatin hela, kondisaun moris ho buat sira-ne’e. Tanba, bainhira koloka ona ba sira la’ós ba hela hamutuk ho embaixada ne’e reprezetansaun husi OMK rasik. Ne’ebé, iha fulan ida-ne’e nia laran, haree komesa koloka ona ema sira-ne’e nune’e saláriu ne’ebé sei iha osan ne’eba bele gasta,” nia hateten.

Iha bens serbisu iha MKAE nian, nia dehan, iha orsamentu balansu rihun $412.310 no orsamentu ne’e ba operasionál iha MKAE nian hanesan ministériu sira seluk iha hodi selu eletrisidade, limpeza, catring no seluk tan. Maizumenus ho totál osan rihun $400-resin ne’e, ba daudaun ne’e ezekuta ona 65%, nune’e to’o iha tinan ida-ne’e hela fulan rua bele ezekuta to’o 90%.

Iha transferénsia públika ne’ebé Deputadu husu, nia esplika kona-ba rihun $150 ba iha CCI-TL, rihun $100 no organizasaun emprezariál rihun $50 maibé transferénsia públiku ne’e iha lei hateten transfere 40% uluk depois faze daruak antes orsamentu ramata halo tranferénsia tan 60%, nune’e ida-ne’e bele atinji 100%.

Ba kapitál menór iha rihun $95 ne’e prosesa ona no hein de’it atu selu, tanba ida-ne’e garante hein katak outubru nia rohan ne’e sei ezekuta.

Iha parte seluk, Nia hato’o kona-ba Ministériu Turizmu no Ambiente nia ezekusaun to’o momentu ne’e atinji ona 77%, maibé saida mak seida’uk ezekuta maiória iha mós saláriu mak sei iha hela balansu millaun $1.472.

“Saláriu ida-ne’e konta ho désimu terseiru, signifika 30% ida-ne’e désimu terseiru, ami-nia orsamentu saláriu ne’e restu uitoan. Atu hato’o ba ita-boot sira katak, la’ós hatama-hatama de’it ema ba serbisu, katak la’ós asal fó serbisu de’it maibé fatin de’it mós de vez enquando defísil uitoan. Tanba ida-ne’e, fatin ne’e mós dalaruma la to’o no ami haree efisiénsia serbisu ne’e, mezmu saláriu tau tiha ona mak ema-ne’e ita dehan laiha kompeténsia, ladún iha kapasidade di’ak-liu osan ne’e rai lai ba Estadu,” nia hateten.

Entretantu, Ministériu Turizmu no Ambiente (MTA) iha proposta OJE 2025 prevee $10,963,847 hodi aloka ba saláriu vensimentu $4,813,195, bens no serbisu $ 4,417,617, transferénsia públika $ 685,000, kapitál menór $ 171,500, kapitál dezenvolimentu $ 876,535, no husi orsamentu ne’e finánsia programa funsionamentu no dezenvolvimentu instituisionál ho sub-programa tolu no atividade 12.

Ministériu Turizmu no Ambiente (MTA) iha programa protesaun no konservasaun ambiente ho sub-programa hitu no atividade 13.

Programa turizmu ho sub-programa hitu (7) mak hanesan, kontrolu regularizasaun no industrializasaun atividade jogu rekreativu, promosaun Timor-Leste hanesan destinu turístiku, dezenvolvimentu turizmu baze komunitáriu, dezenvolvimentu no jestaun instalasaun turístika iha Timor-Leste, dezenvolvimentu setór privadu iha área turizmu, polítika dezenvolvimentu turizmu iha Timor-Leste, infraestrutura no ekipamentu turístiku no ninia atividade 26.

Ministériu Koordenadór asuntu Ekonomiku (MKAE) iha proposta OJE 2025 prevee $ 4,503,490 hodi aloka ba saláriu vensimentu $ 2,091,210, bens no serbisu $ 1,916,780, transferénsia públika $ 400,000, kapitál menór laiha, kapitál dezenvolvimentu $95,500.

Tuir dokumentu livru proposta OJE 2025 Planu Asaun Anual, husi MKAE  prioriza programa funsionamentu no dezenvolvimentu instituisionál, programa investimentu no diversifikasaun ekonomika.

Jornalista : Nelson de Sousa

Editór       : Cancio Ximenes  

Publisidade

Leave a Reply

Latest Post

error: Content is protected !!