UN Woman-Fundasaun Alola aborda sobre prezervasaun tais no empoderamentu ba soru-na’in sira

COVALIMA, 14 Dezembru 2024 (TATOLI) – UN Woman no Fundasaun Alola, hato’o perspetiva, iha ámbitu komemorasaun Loron Nasionál Tais iha 14 Dezembru, kona-ba Kultura liga ba promosaun no protesaun tais ba soru na’in-sira husi munisípiu ualu. Aleinde ne’e, aborda mós kona-ba empoderamentu ekonómiku feto sira-nia.
Ekipa téknika ba Apoia Programa Tais husi UN Woman iha Timor-Leste, Dário Fernandes Sousa, dehan organizasaun internasionál ne’e nia papél atu promove igualdade jéneru no empoderamentu feto iha Timor-Leste.
Tanba ne’e, atu atinje no promove igualdade jéneru sai objetivu UN Woman nian, nune’e presiza fó kapasitasaun hodi empodera feto sira iha aspetu hotu liga ba iha dezenvolvimentu nasionál no internasionál.
“Programa empoderamentu liga ba polítika, sosiál, ekonómika, lideransa, ne’ebé liga ba ita-nia tais. UN Woman nia mandatu oinsá empodera iha aspetu ekonomia mak atu prezerva tais hanesan ita-nia kultura, sai oportunidade husi atividade soru-tais hodi fó benefísiu ekonómiku”, Dário Fernandes Sousa hateten iha salaun Covec, Bairru Costa.
Tuir peskiza, fatór ne’ebé kauza violénsia kontra feto no labarik feto ne’e tanba dependénsia ekonómika feto iha família, tanba ne’e oinsá bele kore korrente dependénsia mak empodera feto sira liuhusi aspetu ekonómiku hodi fó espasu ba feto halo serbisu hanesan soru-tais.
UN Woman hala’o serbisu aliña ba programa Governu, tanba ne’e organizasaun internasionál ne’e asina ona nota entendimentu ho Sekretaria Estadu Arte no Kultura liga ba asuntu tais nian. Nota ne’e haree ba oinsá atu prezerva tais, haree ba parte legál, fatin ba soru-tais, oinsá atu fa’an no halo koordenasaun ho Ministériu Komérsiu no Indústria (MKI) liga ba merkadu tais iha nasionál no internasionál.
Daudaun iha Covalima estabelese ona sentru soru-tais, ne’ebé sai fatin ba produsaun tais, nune’e rede soru-na’in sira hala’o atividade soru-tais hodi fa’an.
UN Woman kolabora, dezde 2019, ho organizasaun naun-governamentál hanesan Timor Aid no Fundasaun Alola hodi estabelese rede soru-na’in ho nia estrutura iha munisípiu hotu no asosiasaun rede soru-na’in sira.
Iha sorin seluk, reprezentante husi Fundasaun Alola, Ilda Maria da Cruz, halo introdusaun kona-ba Alola nia knaar liga ba programa empoderamentu ekonomia feto.
Nia lembra katak Fundasaun Alola ne’ebé eziste iha Timor Leste dezde 2001 iha nia programa prisipál sira mak hanesan halo advokasia, hakbiit ekonomia feto no programa edukasaun no saúde ba inan no oan.
“Ita ko’alia kona-ba tais, presiza promove, proteje no prezerva, tanba ne’e papél husi programa hakbiit ekonomia feto. Iha ami-nia programa ne’e, iha mós subprograma hanesan dezenvolve artezanatu no atividade buka moris”, nia esplika.
Iha subprograma kona-ba prezervasaun kultura ho nia papel atu fó kapasitasaun ba soru-na’in sira hodi hadi’ak kualidade produtu tais, liuliu oinsá haree ba prosesu halo tais ho kór naturál.
“Ita-nia avó no bei’ala sira iha koñesimentu ne’ebé naturál ba atividade soru hahú husi prosesu halo kór, maibé iha influénsia husi modernizasaun ba kór tais naturál ne’ebé mihis ona. Razaun mihis ne’e tanba ema nia hakarak liuliu ba foinsa’e feto sira menus aprende soru-tais. Tanba ne’e, oinsá mak bele garante jerasaun sira sai hanesan jerasaun kontinuadór mak prezerva identidade kulturál Timór ho tais”, nia realsa.
Tanba ne’e, Fundasaun Aloka, UN Woman no Timor Aid estabelese ona asosiasaun soru-na’in no rede soru-na’in iha munisípiu 12, inklui RAEOA.
Fundasaun alola mós fó formasaun ba soru-na’in sira oinsá atu hadi’a kualidade tais no uza kór naturál tais ba grupu sira iha munisípiu Liquiçá, Manatuto, Aileu no Manufahi. Molok disponibiliza formasaun, fundasaun rona uluk soru-na’in sira-nia hanoin sobre prosesu soru-tais ho uza kór naturál.
“Ita presiza hatene ai-horis ne’ebé ita-nia soru-na’in uza hafoin fó formasaun atu hadi’ak kualidade tais ho kór naturál hodi promove produtu ne’e asesu ba merkadu hodi hetan rendimentu atu responde ba nesesidade ekonómika”, nia salienta.
Soru-na’in husi Viqueqeu, Josefa da Silva, lamenta katak tais orijinál husi munisípiu ne’e ho nia dezeñu mak kuda no karau, maibé nia presu ladún di’ak. “Ami-nia tais husi Viqueque bainhira fa’an nia presu ladún di’ak. Fundasaun Alola ho UN Woman presiza atu haree ida ne’e”, nia husu.
Notísia relevante: Selebra Loron Nasionál Tais: SEAK organiza espozisaun iha Covalima
Jornalista: Celestina Teles
Editora: Maria Auxiliadora

