Top

TL sei sai uma-na’in ba reuniaun MNE g7+ iha Abríl

Sekretáriu jerál G7+, Helder Da Costa. Imajen Tatoli/Francisco Sony.

DILI, 20 Fevereiru 2025 (TATOLI)–Sekretáriu Jerál organizasaun intergovernamentál g7+, Helder da Costa, hateten Timor-Leste sei sai uma-na’in ba enkontru Ministru Negósiu Estranjeiru (MNE) g7+ iha fulan-Abríl iha tinan ida-ne’e (2025).

Notísia Relevante: Sekretáriu Jerál g7+ atualiza alkansu serbisu g7+ ba PR Horta 

“Iha loron 11 to’o 12 fulan-abríl Ministru Negósiu Estranjeiru husi nasaun membru g7+ inklui mós ita sei mai hamutuk iha Dili hodi ko’alia kona-ba dezafiu sira-ne’ebé ita alkansa ona no identifika fali dezafiu ne’ebé ita sei enfrenta tinan 10 mai oin,” Helder da Costa hateten ba Agência TATOLI iha edifisiu Ministeriu Negósiu Estranjeiru no Kooperasaun (MNEK), Dili, kinta ne’e.

Atividade ne’e, nia dehan, hala’o tanba haree ba mundu ohin loron frazilidadu no mundu ne’ebé perigozu tebes, tanba ne’e realiza reuniaun entre Ministériu Negósiu Estranjeiru kada nasaun membru atu buka solusaun ruma hodi promove dame iha nasaun membru ida-idak hodi hakat ba dezenvolvimentu.

Eventu ne’ebé hala’o iha Dili atu komemora mós tinan 15 ezisténsia organizasaun intergovernamentál g7+ nian.

Atividade sira g7+ durante ne’e

Iha loron 14 fulan-Juñu tinan 2011, delegasaun g7+ nian inklui ministru na’in-sia (9) partisipa sorumutu iha Monróvia, Libéria, hodi diskute kona-ba kestaun barak ne’ebé ninia objetivu mak atu hetan konsensu kona-ba harií Estadu no Nasaun. Eventu ne’e prezide husi Ministra Finansa Timor-Leste nian, Emilia Pires no Ministru Planeamentu no Asuntu Ekonómiku Libéria nian, Amara Konneh.

Partisipa iha eventu ne’e mak Ministru Oliver Kamitatu, husi Repúblika Demokrátika Kongu nian, ne’ebé mak hato’o aprezentasaun ida kona-ba objetivu hirak husi diálogu ne’ebé mak sei hala’o ho parseiru dezenvolvimentu nian sira.

Ministra Finansa, Emília Pires, ko’alia kona-ba prosesu naruk ne’ebé mak Timor-Leste hakat liu to’o hatuur eventu ne’e iha Monróvia no Foru Altu nível ne’ebé mak sei hala’o iha Busan, iha Korea Súl.

Tópiku seluk ne’ebé sorumutu g7+ nian hato’o mak atu identifika interrese hirak komún husi Estadu hirak frájil ka iha situasaun konflitu nian (g7+), ne’ebé mak diskute tiha ona hamutuk ho parseiru dezenvolvimentu nian iha diálogu internasionál, ne’ebé mak hala’o tiha ona iha loron 15 no 16 fulan-Juñu tinan 2011, hodi hamosu Roteiru (manuál) Monróvia nian kona-ba atu harii dame no Estadu.

Interrese hirak komún hanesan lejitimasaun polítika, seguransa, servisu ba ema hotu, asesu ba justisa no jestaun di’ak ba rekursu sira.

Delegadu sira konkorda atu halo retiru ida iha Sudaun Súl, iha loron 18 no 19, fulan-Outubru atu diskute kona-ba asuntu oioin hanesan estrutura g7+ nian, planu traballu, sekretáriadu no autofinansiamentu.

Atividade nia kontinuasaun

Iha loron 26 no 27 fulan-Juñu tinan 2019, iha Lizboa-Portugál, hala’o sorumutu ministeriál da-limak husi g7+, organizasaun inter governamentál ne’ebé harii iha tinan 2010 liuhusi inisiativa timoroan sira-nian no kompostu husi nasaun 20 iha situasaun pós-konflitu nian.

Sorumutuk ne’e ninia objetivu prinsipál sira mak atu halo konsolidasaun husi konjuntu Estadu Membru sira nian husi g7+, nune’e bele garante katak organizasaun ida-ne’e bele hetan influénsia liután iha senáriu globál no mós halibur konsensu ba harii estabilidade iha país membru sira, hodi aborda frajilidade no adapta abordajen introspetiva ida hodi enfrenta dezafiu hirak ne’ebé impede pás no reziliénsia ekonómika.

Organizasaun g7+, iha tinan ne’e, sei selebra ninia aniversáriu ba da-10 iha tinan oin mai, husi kedas ninia kriasaun hanesan organizasaun inter governamentál no nia influénsia mak ohin loron rekoñese ona iha nivel globál.

Ho nune’e, sorumutu ida-ne’e serve atu Estadu membru sira analiza pontu situasaun organizasaun nian no buat hirak ne’ebé mak g7+ konsege halo ona, nu’udar plataforma únika iha ne’ebé país sira afetadu husi konflitu rekoñese ho aten-barani ba sira-nia dezafiu sira, ne’ebé sira aborda hamutuk.

Organizasaun inter governamentál ne’e mak forum ida-ne’ebé lian país membru sira-nian buka influénsia diskursu kona-ba pás, konstrusaun no dezenvolvimentu Estadu ida-nian liuhusi modelu ida “Frajil ba Frajil” husi kooperasaun, aprendizajen no tulun malu iha nivel hanesan, atu hetan pás no estabilidade.

Durante sorumutu responsável sira husi Estadu membru sira-nian deskreve meta sira ho referénsia ne’ebé bele sai sasukat kona-ba pás, ba estabilidade no ba reziliénsia no konjuntu asaun sira-ne’ebé tenke halo tuir atu bele hetan meta sira-ne’e.

Iha sorumutuk ne’e, define mós prioridade estratéjika sira ba períodu entre 2019 no 2021 no rekomendasaun sira kona-ba reforma sira ba envolvimentu internasionál ida-ne’ebé boot-liu, liu-liu ho Nasaun Unida.

Iha enkontru g7+ nian ne’e, Ministru Planeamentu no Dezenvolvimentu Ekonómiku Sierra Leoa nian, Francis Kai Kai, hetan fila -ali rekondusaun, ho forma ida-ne’ebé unánime, husi membru sira organizasaun na’in 20, hanesan Prezidente husi g7+ to’o 2021 no Ministra-adjunta ba Polítika Ministériu Finansas Afeganistaun nian, Naheed Sarabi, hetan nomeasaun hanesan vise-prezidente g7+. José Ramos Horta, antigu Prezidente Repúblika Timor-Leste nian, hetan nomeasaun nu’udar reprezentante espesiál ba g7+.

Delibera atribuisaun estatutu observadór permanente Organizasaun Nasaun Unida (ONU) nian ba g7+ durante sesaun da-74 Asembleia Jerál Nasaun Unida nian, ne’ebé hala’o iha Novaiorke, husi loron 17 to’o loron 27 fulan-setembru tinan 2019.

Sekretariadu g7+ sei organiza sorumutuk ida entre Ministru Negósiu Estranjeiru g7+ nian sira durante sesaun da-74 Asembleia Jerál Nasaun Unida nian ne’e. Sorumutu ne’e organiza hamutuk husi Timor-Leste no Sierra Leoa ho objetivu atu hametin grupu g7+ iha ONU no atubele hetan estatutu nu’udar observadór ba organizasaun intergovernamentál ne’e.

Ratifikasaun Karta g7+ nian, ne’ebé aprova ona iha Lomé iha sorumutu ministeriál da-tolu (3), iha fulan-Maiu tinan 2014, rekizitu mínimu ida atu grupu ne’e bele hetan rekoñesimentu iha ONU hanesan observadór, konklui ona husi Afeganistaun no Saun Tomé no Prínsipe.

Iha Timor-Leste, prosesu ne’e sei konklui iha tempu badak ho publikasaun iha Jornál Repúblika husi Prezidente Repúblika nian. País sira seluk mós konklui daudaun ona prosesu ratifikasaun nian ne’e.

Iha sorin seluk, papél g7+ nian, hetan ona rekoñesimentu formál iha deklarasaun G7 nian, durante simeira ne’ebé hala’o iha Biarritz, iha Fransa, iha fulan-Jullu liubá. Iha deklarasaun ne’e, membru G7 nian sira hateten katak “aprendizajen entre par sira no kooperasaun Sul-Sul importante tebetebes”, iha sentidu ida-ne’e, sira “apoia Diálogu Internasionál kona-ba Konstrusaun Pás no Konstrusaun Estadu nian” no rekoñese “estrutura husi Kooperasaun g7+, Frajil ba Frajil, ne’ebé insentiva hodi fahe esperiénsia entre nasaun frajil sira”.

Rekoñesimentu iha nivel globál ne’e mós hetan konfirmasaun husi estudu ida-ne’ebé Sentru Estudu no Peskiza nian sira BRICS (BRICS Policy Center) foin hala’o daudaun ne’e, ne’ebé analiza influénsia g7+ nian husi kedas nia harii iha tinan 2010, ninia ajenda sira kona-ba pás no dezenvolvimentu no atuasaun parseiru dezenvolvimentu nian sira ne’ebé foka ba Estadu frajil sira.

Relatóriu ne’e hato’o kona-ba dezafiu sira ne’ebé g7+ hasoru daudaun, konfirma organizasaun ne’e nia impaktu fundamentál iha nivel globál no rekoñese papél importante ne’ebé Governu Timor-Leste dezempeña ona.

Organizasaun intergovernamentál g7+, ne’ebé harii iha tinan 2010, husi inisiativa Timor-Leste nian, sei selebra ninia tinan ba da-10 iha tinan oin. Organizasaun g7+, foufoun, nasaun hitu maka hari, no oras ne’e kompostu husi nasaun 20 husi Áfrika, Ázia-Pasífiku, Karaíbas no Médiu Oriente: Afeganistaun, Burundi, Xade, Komores, Kosta Marfín, Giné, Giné-Bisau, Haiti, Iemen, Illa Salomaun, Libéria, Papua Nova Giné, Repúblika Sentru-Afrikana, Repúblika Demokrátika Kongu, Saun Tomé no Prínsipe, Sierra Leoa, Somália, Sudaun Súl, Timor-Leste no Togo. Totál populasaun husi nasaun sira ne’ebé forma organizasaun g7+ hamutuk ema millaun rihun 1,5.

Deklarasaun Ministru Bendito Freitas

Ministru Negósiu Estranjeiru no Kooperasaun (MNEK), Bendito dos Santos Freitas, hateten iha tinan 2025 Timor-Leste sei sai uma-na’in ba eventu multilaterál lubuk ida no konferénsia interministeriál sira.

“Iha tinan ne’e, Timor-Leste sei sai uma-na’in ba eventu multilaterál lubuk ida no konferénsia ministeriál internasionál sira, hanesan Enkontru Ministru sira Negósiu Estranjeiru g7+ nian, ne’ebé sei hala’o iha semana daruak fulan-Abril 2025 nian,” Ministru Bendito tenik.

Bendito dehan tan, Timor-Leste sei sai uma-na’in ba konferénsia internasionál husi Komité Espesiál Nasaun Unida nian kona-ba Deskolonizasaun (C-24 ne’ebé koñesidu), ne’ebé sei akontese iha fulan-Maiu.

Programa ida-ne’ebé importante tebes iha tinan ida-ne’e mak Timor-Leste nia preparasaun finál ba adezaun tomak iha ASEAN.

“Ita serbisu ho velosidade tomak atu implementa programa sira-ne’ebé relasiona ho ita-nia kompromisu sira ho prosesu sira entrada ASEAN nian, momentu ida-ne’ebé importante ba ita,” nia dehan.

Ne’e hanesan parte integrante husi Komunidade Nasaun sira Ko’alia Lian Portugés (CPLP, sigla portugés) hanesan Membru-Estadu tinan ida-ne’e Timor-Leste sei hala’o Enkontru Ministru sira Desportu no Juventude nian CPLP nian, tuir fali ho edisaun ba da-12 husi Jogu sira CPLP nian, ne’ebé sei hala’o husi loron 17 to’o 27 fulan-Jullu tinan 2025, iha Dili.

Timor-Leste mós sei sai uma-na’in ba edisaun haat (4) Konferénsia Komunidade Luzu-Aziátiku sira-nian, dala ida tan iha Dili.

Jornalista : Hortencio Sanchez

Editór         : Cancio Ximenes

Publisidade

Leave a Reply

Latest Post

error: Content is protected !!