Karta aberta husi La’o Hamutuk ba MAPPF

La’o Hamutuk apresia dirijente no funsionáriu tomak iha Ministériu Agrikultura, Peska, Pekuária no Floresta (MAPPF) ne’ebé dedika-an hodi kontinua hala’o servisu atu dezenvolve setór agrikultura. MAPPF iha papél importante atu dezenvolve setór agrikultura (ne’ebé inklui peska, pekuária no floresta) iha Timor-Leste. Agrikultura mós nu’udar setór estratéjiku atu harii aliserse ba dezenvolvimentu ekonómiku no fornese ai-han saudavel no fó moris ba populasaun tomak. Setór agrikultura bele fó solusaun sustentável ba dezafiu nasaun nian hanesan in-seguransa ai-han, má-nutrisaun, dezempregu no kiak.
Nu’udar setór estratéjiku, Governu tenke fasilita investimentu apropriadu, tékniku, no kria kondisaun di’ak atu kontinua prodús ai-han, prosesamentu no reforsa dezenvolve indústria transformadóra produtu agríkola iha rai laran. Tinan barak, La’o Hamutuk halo advokasia atu Governu uza rekursu finanseiru husi mina hodi dezenvolve setór ekonomia produtivu ho sustentável. Ami fiar setór agrikultura mak sai xave fundamental hodi estimula setór ekonómiku sira seluk. Maibé durante ne’e, setór agrikultura hetan pursentu orsamentu ki’ik liu iha despeza Estadu nian. Alokasaun ki’ik ne’ebé ba MAPPF, barak liu nafatin aloka ba dezenvolvimentu institusionál no ba kapitál dezenvolvimentu seidauk adekuadu.
Nune’e, liu husi karta ne’e, La’o Hamutuk hakarak fó hanoin kona-ba situasaun sósiu ekonómiku iha Timor-Leste no analiza ba fatór tolu ne’ebé ami hanoin importante no nu’udar baze ba produsaun ai-han iha rai laran; Rai, Bee no Ema inklui fatór sira seluk. La’o Hamutuk sei hato’o rekomendasaun balu atu reforsa di’ak liután diskusaun ba elaborasaun planu asaun anuál no orsamentu MAPPF ba tinan 2026.
Kontestu sósiu-ekonómiku iha TL
Dezafiu sosiál no ekonomia boot liu ne’ebé povu Timor-Leste (TL) kontinua enfrenta hela to’o oras ne’e mak in-seguransa ai-han, malnutrisaun, kiak, dezempregu no sei kontinua depende maka’as ba importasaun ai-han. Ekonomikamente TL depende aas ba Fundu Petrólifeiru hodi finansia Orsamentu Jeral Estadu kada tinan. Analiza husi Ministériu Finansa no senáriu sira, indika katak Fundu ne’e sei hotu durante tinan 10 tuir mai. Estadu TL nian reseita doméstika (la’ós petrolíferu) seidauk iha kbiit atu finansia gastu hotu, hodi responde ba nesesidade bázika povu no Estadu nian. Hasoru situasaun ne’e, importante ba Governu atu investe iha setór produtivu sira hanesan setór agrikultura, atu haforsa ekonomia la’ós petrolíferu no redús dependénsia ba Fundu Petrolíferu.
Fatór determinante ba produsaun ai-han
Rai, Bee no Ema nu’udar fatór vitál ba dezenvolvimentu oin-oin, inklui ba produsaun agríkola, tanba fatór tolu ne’e interdependénsia ba malu. Komunidade uza rai ho funsaun oin-oin, no rai parte importante ba produsaun no moris. Bazeia ba sensus 2022, maioria agrikultór iha rai menus husi hektares 2, signifika agrikultura ho eskalaun ki’ik. Atu garante produsaun tuir ita hakarak, tenke prepara no halo tratamentu di’ak ba rai no uza rai ba diversifika produsaun.
Timor-Leste nian rai ka área agrikultura limitadu, tanba nu’udar nasaun ilha ki’ik, ita nian rai boot liu mak foho ka rai lolon. Área rai tetuk sira maioria uza ba produsaun hare (foos) no área rai lolon sira, sai sentru ba produsaun produtu ne’ebé diversifikadu inklui batar, ai-fuan, fehuk, modo no mós produtu merkadorias prinsipál, kafé no produtu sira seluk inklui mós hare rai maran. Maske iha área agrikultura rai lolon ne’ebé signifikante, governu seidauk investe ho másimu ba área ne’e. Iha tinan barak nian laran, alokasaun orsamentu ba setór agrikultura nian kontinua foku liu ba área rai tetuk hanesan harii irrigasaun no barrajen, distribui tratór no ekipamentu modernu, programa fila rai gratuita, fini no pupuk nsst. Ezemplu área potensiál ne’ebé iha seidauk maximiza ba área kultivu no kolleta.
| Tinan 2024 | Área potensiál | Área kultivu | Área kolleta |
| Hare | 80.578 | 27.782 | 27.252 |
| Batar | 214.525 | 32.675 | 31.408 |
Fontes: Diresaun Nasional Agrikultura, Hortikultura e Protesaun plantas 2024 – MAPPF
Bee nu’udar komponente no elementu importante ba ekosistema no biodiversidade tomak, bee mós nu’udar direitu báziku ba ema hotu inklui ba atividade produsaun agríkola. Bee ba produsaun husi dalan rua ida mak irrigasaun no parte seluk depende ba udan been. Tanba ne’e sistema irrigasaun, nu’udar prioridade governu ho objetivu oinsá bele jere no kontrolu bee ho di’ak ba atividade produsaun, liu-liu ba foos.
Bee nafatin sai dezafiu boot, ba komunidade (konsumu) no mós ba atividade produsaun (agríkola). TL iha bee nato’on tantu husi udan, bee mota no bee rai okos, ita-nian problema mak seidauk estabelese sistema ka asosiasaun ruma oinsá bele jere bee ho di’ak inklui irrigasaun sira, tanba ne’e área potensiál barak seidauk maximiza ba produsaun.
Forsa traballu ba hala’o atividade produsaun sai mós dezafiu prinsipál iha Timor-Leste agora. Governu (MAPPF) ninian objetivu boot mak hakarak aumenta produsaun ai-han, partikulármente ba hare (foos) no batar, maibé produtór (agrikultór) barak idade avansadu, menus skill no forsa la sufisiente atu kontinua garante produsaun ai-han tuir demanda ne’ebé ita presiza. Tanba ne’e tenke iha planu no aloka orsamentu, hodi prepara ema (atu servisu) ho nune’e bele maximiza material no ekipamentu ne’ebé governu apoiu hodi hadi’ak produtividade no aumenta produsaun.
Joven barak nu’udar rekursu produtivu la fila ba hala’o atividade agríkola tanba joven mós hasoru dezafiu barak, no sira la interese hala’o atividade agrikultura, tanba la serteza atu hetan osan lalais, kompara ho servisu seluk iha Dili ka ba rai li’ur. Dezde 2008 to’o agora, Governu gasta ona osan barak, prepara ekipamentu oin-oin, inklui harii irrigasaun, barrajen no introdús sistema mekanizasaun, fini, input no subsídiu seluk tan, maibé rezultadu produsaun nafatin seidauk adekuadu to’o ohin loron.
Programa Governu no MAPPF
Programa Governu IX nian iha pillar boot neen, pillar haat mak foka ba Dezenvolvimentu Ekonomia no hatuur klaru kona-ba agrikultura, pekuária, peska no produsaun floresta nu’udar setór ekonomia ne’ebé importante husi setór ekonomia sira seluk. Iha setór agrikultura tenke kontinua investe hodi promove produsaun ai-han, kriasaun animál, peska, kuda kafé, inklui konservasaun floresta ekolojia no ekonomia ba povu.
OJE 2025, Governu propoin tokon $25.8 ba MAPPF (la inklui Fundu Infrastrutura, Munisípiu no RAEOA), tun liu alokasaun OJE iha 2024, hamutuk tokon $30.7. Alokasaun OJE 2025 kontinua ki’ik ba setór agrikultura la’ós buat foun, tanba istórikamente alokasaun orsamentu ba setór agrikultura kada tinan entre 1-3% de’it.
Orsamentu ne’ebé tun, la halo mudansa iha orientasaun dezenvolvimentu setór agrikultura nian, tanba orientasaun setór agrikultura atu prodús ai-han de’it no la haforsa setór ne’e hanesan setór ne’ebé dinámika hodi estimula kreximentu liga ho setór sira seluk, inklui hamosu oportunidade atu dudu kreximentu ekonomia ida ne’ebé bele benefisia ba povu ki’ik sira.
Alokasaun OJE 2025 ne’e la reflete situasaun real bazeia ba Sensus Agrikultura 2019 no Sensus populasaun 2022. Sensus Agrikultura hatudu katak, 95% uma kain no agrikultór mak hakiak animál, maibé alokasaun orsamentu 7% de’it husi orsamentu MAPPF nian ba Pekuária no servisu veterináriu nian. Ho esperiénsia ne’ebé liu ona, liga ba moras oin-oin ne’ebé ataka animál sira hanesan ASF no Newcastle disease kuaze hamate fahi no manu rihun ba rihun, presiza alokasaun orsamentu ne’ebé sufisiente atu haluan servisu veterináriu nian to’o iha área rural sira ho regular.
Timor-Leste mós iha liña kosteria ne’ebé naruk liu 700km, tasi ne’ebé riku ho ikan no rekursu tasi oin-oin, maibé sub-setór peska ne’e mós kontinua la dezenvolve ho maximal, no kontinua hasoru dezafiu boot intermus de ekipamentu, fasilidade, infrastrutura no rekursu umanu (inklui peskadór) koñesimentu limitadu atu esplora no dezenvolve an di’ak liután ba oin atu dezenvolve peska no rekursu relevante sira husi tasi nu’udar fonte prinsipál ba ekonomia.
Timor-Leste nian produsaun peska no pekuária ne’ebé ki’ik kontribui mós ba kauza malnutrisaun no seguransa ai-han iha Timor-Leste, inklui produtividade agrikultura ne’ebé ki’ik, konsumu ai-han ne’ebé la nutritivu no kapasidade ekonomia ne’ebé limitadu atu sosa ai-han nutritivu sira.
Investimentu boot lubuk ida atu hasa’e produsaun foos, batar no kafé, importante duni, tanba liga ba ai-han prinsipál Timor oan nian no produtu kafé, parte komersiál ho valor esportasaun ne’ebé boot. Maibé la bele sakrifika investimentu ba sub-setór sira hanesan Peska, Pekuária no Floresta ne’ebé importante tebes atu hadi’ak nutrisaun, situasaun seguransa ai-han, ekolojia, ekonomia no kiak iha ita rain.
La’o Hamutuk hakarak hato’o rekomendasaun balun hodi kontribui ba diskusaun programa anuál MAPPF tinan 2026, tuir mai:
- MAPPF presiza elabora planu asaun no orsamentu anuál 2026 tuir nesesidade real populasaun nian hodi reforsa no hadi’ak liután problema bee atu kontinua aproveita área potensiál ne’ebé iha atu diversifika produsaun
- Sub setór Pekuária. Presiza investe no dezenvolve di’ak liu tan sistema iha sentru pilotu lima ne’ebé hahú ona nu’udar modelu agrikultura integradu ho pekuária. Ami deskobre dezafiu barak durante vizita ba Sentru produsaun, demonstrasaun no dezenvolvimentu pekuária iha Rai Tahu no Dotik.
- Sub-setór Pekuária, presiza iha koordenasaun servisu entre saúde animál no pekuária hodi halo vasinasaun ho regular ba área rural sira inklui vizita rutina ba komunidade hodi identifika lalais moras no problema ho balada sira. Aloka orsamentu atu fó treinamentu ho manual di’ak ruma ba populasaun oinsá hakiak balada ho saudavel no sustentavel.
- Sub-setór Floresta, Programa reflorestasaun presiza integra ba konservasaun bee travasaun kadalak no kaptasaun bee durante tempu udan hodi infiltra bee ba rai, hamenus erozaun no degradasaun.
- Sub-setór Floresta, presiza integra ba programa agrofloresta no agroekolojia, ho nune’e aumenta produsaun ai-han husi ai-han parte florestál no hakbiit populasaun reziliente liu ba seguransa ai-han no hasoru mudansa klimátika.
- Sub-setór Peska, presiza planu no orsamentu atu fó treinamentu ou kapasitasaun ba joven sira atu iha koñesimentu no abilidade oinsá ba peska (kaer ikan) iha tasi kle’an no tasi mane. Fasilita de’it ekipamentu no material la nato’on tanba peskadór sira presiza koñesimentu.
- Presiza introdús no investe iha sistema akuakultura iha tasi ninin, hodi hakiak ikan (budidaya ka kultivasaun) no aumenta produsaun ikan inklui konsumu ikan.
- Sub-setór agrikultura, kontinua ho produsaun foos no batar maibé tenke fó prioridade ba produtu ai-han sira seluk fehuk midar, talas, kontas, ai-farina, lakeru no ai-han sira seluk hodi asegura ai-han diversifikadu.
- Aloka orsamentu ho programa atu kapasita joven inklui insentiva (subsídiu) ba joven produtivu, graduadu, no traballadór husi rai li’ur, nu’udar motivasaun ba sira atu hala’o atividade produsaun iha suku no aldeia. Meius ne’e atu substitui produtór sira ne’ebé ho idade avansadu.
- Presiza fó prioridade mós ba plantas frutas (frutikultura) hodi aumenta balansu konsumu no sai produtu primária ba indústria transformadór agríkola.
- Presiza aloka orsamentu atu kanaliza bee husi irrigasaun boot ne’ebé iha ona ba nivel suku no aldeia sira, inklui konstrusaun foun ba kanál irrigasaun ne’ebé seidauk iha no rehabilita kanál irrigasaun ne’ebé at atu kontinua fornese bee ba Natar, toos no atividade produtivu seluk.
- Planu orsamentu 2026, Presiza investe sistema agrikultura familiar integra ho servisu estensaun. Fó apoiu tékniku permakultura ba familia sira, hodi prodús ai-han ho sustentavel no reziliente. Atualiza koñesimentu estensionista sira kona-ba pratika permakultura no agro-ekolojia.
- Programa no Orsamentu tenke kontinua promove no dezenvolve fini iha rai laran ne’ebé adaptavel no reziliente ba mudansa klimátika. Presiza halo purifikasaun (pemurnian) ba fini ne’ebá MAPPF lansa ona, (fini hare nakroman, batar sele, noi mutin no fini sira seluk)
- Presiza hare fali ezbosu? Dekretu lei Pestisida atu regulariza fa’an no sosa inklui utilizasaun pestisida iha rai laran, tanba bele fó impaktu ba ema, rai no biodiversidade. Alende ne’e, presiza investe hodi prodús no promove ‘di’ak liután pestisida orgániku ne’ebé agrikultór sira bele prodús rasik.
Karta ida ne’e, nu’udar komunikasaun hosi ami hodi hatudu ami nian kometimentu parseria ho ita boot sira. Nu’udar Timor oan ita hotu iha responsabilidade atu fó hanoin ba malu oinsá define diresaun ne’ebé loos liu ba futuru Timor-Leste nian ne’ebé di’ak no sustentável. Klarifikasaun, liga ba nu kontaktu +wa. 7723 7176.
Ekipa peskizadór ba asuntu agrikultura, rai no ekonomia
Atensiozamente
Elivania Alves Correia
Mariano Ferreira
Celestino Gusmão Pereira

