Xanana husu setór privadu sira kontinua hamoris ekonomia lokál
DILI, 22 Maiu 2025 (TATOLI) – Primeiru-Ministru, Xanana Gusmão, husu ba Kámara Komérsiu no Indústria (CCI-TL, sigla portugés) ne’ebé sai mahon ba setór privadu sira kontinua hamoris ekonomia lokál hodi kontribui ba dezenvolvimentu nasaun nian.
Xefe Governu hato’o lia hirak-ne’e iha ámbitu aniversáriu CCI-TL ba da-15 ho tema “Reforsa Parseria ba Sustentabilidade Dezenvolvimentu Nasionál” ne’ebé hala’o iha salaun CNE, Kolmera, Dili, kinta ne’e.
Xefe Governu ne’e hateten, CCT-TL eziste tinan 15 ona, foin loron rua ba kotuk, halo mós komemorasaun loron restaurasaun independénsia ba da-23, haree katak, problema boot ne’ebé Estadu hasoru mak maka sei krize barak iha empregu, ekonomia la la’o, no seluk tan, ida ne’e sente laran triste uitoan.
Nia dehan, haree ba situasaun sira ne’e ezisténsia setór privadu atu apoia Governu, tanba ne’e, hakarak fó lembra ba malu nune’e bele komprende di’ak liután problema sira-ne’e ba oin halo mudansa ba nasaun ne’e.
“Husu ba emprezáriu sira iha-ne’e, ha’u la hatene atu koalia saida, maibé husu deit, katak ohin ha’u lee tiha ona polítika no estratéjia Governu IX kona-ba ekonomia, maka atu dudu ita-nia ekonomia lokál,” Xanana Gusmão fó hanoin.
Nia husu, sai emprezáriu la’ós atu kaer de’it projetu, maibé tanba konstrusaun Estadu, no konstrusaun Estadu tanba setór privadu no setór privadu tanba komunidade nia moris.
Nia esplika, apoia husi setór privadu ba dezenvolvimentu nasaun nian ne’e importante tanba, dezde 2002 no 2003, Timor-Leste iha prosesu rua, prosesu konstrusaun Estadu, ne’e katak instituisaun Estadu, Prezidensiál Prezidente, Governu no Justisa, ida-ne’e harii la’ós atu halo estrutura foun, maibé sé de’it maka ba tuur iha-ne’ebá hatene atu halo saida, liuliu atu halo di’ak no halo responsabilidade.
“Ita-nia Estadu ne’e frazíl, tanba instituisaun Estadu la kumpre didi’ak sira-nia obrigasaun, la kumpre ho seriedade, onestidade, profisionalizmu no la kumpre ho devér ida atu serbí. Ne’e duni, ita-nia estadu restaura da-23, mós sei frazil,” nia dehan.
Nia espllika, kompara ho rai barak iha mundu riku liu, Timor-Leste sorte boot tanba hetan fundu mina-rai, nune’e ezije tebes sé maka serbí Estadu gasta osan ne’e ho di’ak, tanba osan ne’e povu nian, tanba osan ne’e povu sosa ho raan no ruin.
Tanba ne’e, setór privadu tenke serbisu makaas halo mudansa iha dezenvolvimentu ekonómika, ohin CCI-TL eziste ba tinan 15, hamutuk halo análize saida mak presiza hadi’a kontinu hakat ba oin.
“Ita ko’alia kona-ba empregu, só setór privadu maka bele fó empregu, la’ós Governu. Governu prontu apoiu imi maibé, imi mak tenke esforsu maka’as fó hanoin ba malu diskute haree ita-nia partisipasaun ekonomia ne’e iha ne’ebé loos tanba ita-nia Estadu sei frazil hela,” nia dehan.
Nia hateten, atu halo mudansa ba dezenvolvimentu ekonómia mak CCI-TL hamutuk ho setór privadu sira tenke define saida mak mikru, pekena, médiu no empreza nune’e bele dudu ekonomia lokál ne’e ba oin.
“Tanba bainhira la dudu ekonomia lokál maka buat hotu importa mai de’it mak afeta ba ita-nia produtór sira la halo produsaun, entaun ita estuda, ida-ne’e momentu di’ak ida atu imi komesa hanoin ona ba oin hapara importasaun” nis husu.
Nia afirma, bainhira setór privadu sira book –an ona iha dezenvolvimentu ekonomia lokál mak Estadu sei fó apoia tomak.
Prezidente CCI-TL, Jorge Manuel Serrano, hateten, objetivu realiza semináriu ne’e hakarak konvida setór privadu no entidade Governu sira hamutuk fó hanoin ba malu oinsá atu reforsa dezenvolvimentu nasionál.
CCI-TL hanesan mahon ba setór privadu hotu ne’ebe eziste iha Timor-Leste durante vizita no rona direta katak emprezáriu barak maka hasoru dezafiu maka menus rendimentu 95 % nune’e labele hamoris setór ekonomia ho sustentável.
Tuir nia, CCI-TL eziste tinan 15 hahú husi lideransa uluk mai to’o agora sempre hasoru dezafiu oinoin, maibé hanesan emprezáriu tenke iha vizaun no tenke iha mehi atu nune’e hari emprezáriu ne’ebe di’ak iha futuru.
Nia esplika, durante ezisténsia dezafiu barak mak emprezáriu sira hasoru, atividade ne’ebé la hala’o balu suesu no balu la susesu tanba ohin realiza semináriu ne’e atu hotu-hotu partisipa halo diskusaun saida mak presiza atu halo ba oin.
Nia haktuir, semináriu ohin ne’e CCI-TL la mesak maibé serbisu hamutuk ho Autoridade Inspensaun no Fiskalizasun Atividade, Ekonómika, Sanitária no Alimentár (AIFAESA), Autoridade Nasionál Lisensa Ambientál (ANLA), Instituisaun Nasionál Seguransa Sosiál (INSS) no Banku Nasionál Komérsiu Timor-Leste (BNCTL), ne’ebé hodi kontrola atividade komérsiu ne’ebé empreza sira hala’o.
Nia dehan, entidade Governu sira-nia presza iha semináriu ne’e kada entidade ko’alia idaidak nia papél liga ho atividade komersiál nian nune’e empreza labele manipula presu no labele fa’an produtu ne’ebé deskonfia liu prazu, tenke selu koima ka taka provizoriu sira-nia loja nune’e ba futuru labele kontinua.
Iha semináriu ne’e AIFAESA nian ko’alia kona-ba oinsá hametin rejiliénsia ekonómiku liuhusi fiskalizasaun integridade ba seguransa sanitária no ai-han, ANLA nian ko’alia kona-ba haforsa governasaun ambientál ba dezenvolvimentu nian, oinsá emprezáriu sira hala’o atividade tenke heath sertifikadu ambientál no seluk tan.
Enkuantu INSS nian, ko’alia kona-ba protesaun sosiál nuúdar fundamentu ba kresimentu inkluzivu, BNCTL ko’alia kona-ba hakbiit kresimentu ekonómiku liuhusi inkluzaun finanseira.
Prezidente CCI-TL ne’e esplika kona-ba susesu ita ne’ebé CCI-TL halo ona durante ne’e mak hahú halo ona mudansa ba setór agrikultura ne’ebé apoiu agrokuktór sira hasa’e produsaun hare iha kada munisípiu sira.
Notísia relevante : https://tatoli.tl/2025/01/07/cci-tl-asina-kontratu-ho-empreza-12-hodi-hasae-produsaun-hare/
Jornalista : Arminda Fonseca
Editór : Evaristo Soares Martins
