Top

Hosi foho bá tasi: Solidariedade nasionál ba ekosistema azúl

420d4776-1426-4847-88c3-22b0a57226a7

Hosi: Pery Mesquita

Tinan ne’e, Timor-Leste halo abordajen ne’ebé diferente hodi envolve munisípiu sira ne’ebé laiha tasi, simbolikamente komunika ho mensajen forte ida katak proteje tasi la presiza depende de’it ba asesu geográfiku, maibé ba konsiénsia nasionál.

Envolvimentu hahú husi munisípiu: Harii konsiénsia nasionál konaba tasi

Durante semana ida, munisípiu sira hanesan Aileu, Ainaru, Baukau, Ermera, Manatutu, Lautein no Oekusi sei inklui iha selebrasaun semana mundiál Tasi 2025 ho programa lokál sira ne’ebé adapta ba potensiá no dezafiu hosi rejiaun ida-idak. Maske jeografikamente munisípiu sira hanesan Aileu, Ainaru, no Ermera, la asesu direta ba tasi, ka lokaliza iha tasi ibun, maibé sira nia involvimentu iha komemorasaun ne’e interesante, la’os de’it formalidade ida, maibé ha’u hanoin ne’e nu’udar esforsu ida atu kuda, haburas no hametin konsiénsia nasionál, katak tasi la’ós de’it asuntu husi komunidade iha tasi-ibun nian, maibé preokupasaun ita Timoroan hotu nian.

Simplesmente ita hotu hatene katak atividade sira iha rai-maran fó impaktu boot ba saúde tasi nian. Lixu plástiku ne’ebé so’e arbiru iha sidade ka iha foho sira bele ba to’o iha mota sira, no bee mota suli lori tama ba tasi. Lixu agríkola, erozaun rai tanba desflorestasaun, no poluisaun ar-moos ikus mai sei afeta ba ekosistema tasi. Tanba ne’e, proteje tasi la’ós ho de’it limpeza tasi-ibun, maibé tenke hahú kedas alerta imediata no hasae konsiénsia iha kada sidade, suku, to’o área remota sira iha aldeia.

Liutan ida-ne’e, tasi-ibun mos hanesan rekursu ida ne’ebé suporta ekonomia nasionál, inklui ba área sira ne’ebé laiha tasi-ibun. Produtu peska, masin, no mós transporte marítima maka parte ida hosi kadeia fornesimentu (rantai pasok) ba fatin hotu-hotu iha teritóriu Timor-Leste. Aleinde ne’e, tasi mós sai reguladór ida ba klima globál no nasionál, mudansa temperatura iha tasi bele afeta kuantidade no kualidade udan-been, tempu, no produtividade agríkola iha área altu sira hanesan Aileu to’o Ainaru.

Tasi maka ekosistema ida interligadu globalmente, impaktu hosi ema-nia atividade sira iha rai-maran, tantu poluisaun, uzu ba matéria plástiku sira, no jestaun lixu nian, sei fó impaktu diretamente ba saúde tasi. Mezmu área foho nian hanesan Aileu ka Ainaru bele afeta ba tasi, liuhosi mota nia suli, sedimentasaun, no poluisaun anin no rai ne’ebé ikus mai kontamina bee tasi. Tanba ne’e, partisipasaun hosi munisípiu sira ne’ebé laiha tasi-ibun ne’e nu’udar esforsu ida ba alerta no konsiensializar públiku katak sira-nia hahalok no asaun loro-loron nian, hanesan soe fo’er, uza adubu kímiku sira, ka desflorestasaun sempre fó impaktu ba ekosistema tasi-ibun, tasi laran to’o tasi kidun.

Envolvimentu husi munisípiu sira ne’ebé laiha tasi iha komemorasaun loron mundiál tasi tinan 2025 ne’e bele konsidera nu’udar momentu konsiensializasaun ekolojia anivel nasionál ida olístiku. Ema barak iha rai tetuk sira karik laduun haree tasi regularmente, maibé halo parte nafatin iha kadeia ekolojia ne’ebé hanesan. Liuhusi programa edukasionál, semináriu ambientál, kompetisaun sira resiklajen nian, ka espozisaun virtuál sira kona-ba moris iha tasi okos, inklui atividade arte-kultural no desportiva nian, IX Governu Konstitusional hakarak promove narativa foun kona-ba Timor-Leste nia potensia maritima, no lori “tasi” ba komunidade.

Munipiu Ermera realiza atividade limpeza no kuda mangrove iha Debu Eraulu (reprezenta tasi) nia ninin, iha munisípiu Ermera. Ainaru sei realiza workshop kona-ba poluisaun plástiku, no Aileu mos sei realiza kampaña konsiensializar ho titulu “Tasi Hahú Husi Ne’e! Ekonomia Azul – Husi Foho Ba Tasi/The Sea Starts Here! Blue Economy – From the Mountain to the Sea”. La’ós tanba Aileu iha tasi luan, maibé atu komunidade komprende oinsá importansia husi ekosistema tasi ne’ebé util no benefisia setór ekonomia nasionál. Envolvimentu rejiaun hotu-hotu iha komemorasaun loron mundiál tasi nian sai símbolu solidariedade nasionál.

Dala ida tan, Timor-Leste hanesan nasaun arkipélajiku ida ho diversidade jeográfika ne’ebé luan tebes, tanba iha illa enklave, rai-tetuk, vale, no tasi-ibun. Involve rejiaun hotu-hotu, inklui sira ne’ebé laiha tasi, signifika Governu promove ona narasaun tasi nu’udar patrimóniu koletivu ida ne’ebé tenke proteje hamutuk. Inisiativa semana ida tomak nia laran ne’e mós haruka mensajen forte, katak ita la presiza hela iha tasi-ibun atu tau matan no hadomu ba ita nia tasi. Hanesan tasi fó moris ba ema hotu iha rai-maran, nune’e mós komunidade iha rai-maran mos iha obrigasaun atu mantein ita-nia tasi ida saudavel no sustentável.

Ba ita povu Timoroan tomak, tasi la’ós de’it ran-moris ba ekonomia atravez peska, turizmu, no transporte marítima de’it, maibé mós nu’udar parte integrante ba ita-nia identidade kulturál. Komunidade tasi-ibun barak mak prezerva nafatin sira-nia tradisaun marítima, husi rituál tradisionál to’o dalan moris ida ne’ebé iha armonia ho natureza. Maibé, ameasa sira hosi poluisaun, peska ilegál, no mudansa klimátika sei kontinua eziste no sei sai real liután, tanba ne’e mak urjente tebes ba ita hotu nia atendaun koletiva atu proteje tasi.

Komemorasaun loron undiál tasi nian 2025 fó espasu ba reflesaun no mós asaun. Tempu to’o ona ba Timor-Leste atu prova kompromisu nu’udar nasaun arkipélajiku ida responsivu, la’ós hatene foti de’it husi tasi, maibé matenek mos atu prezerva tasi Timor nu’udar patrimóniu lulik ba futuru.

Hanesan tema globál hateten: “Proteje saida maka sustenta ita.” Iha Timor-Leste, tasi oasis ba ita nia moris, tan ne’e mai hamutuk prezerva milagre ne’e, ba futuru ida ne’ebé azul liu.

Semana tasi mundiál 2025 la’ós de’it selebrasaun ida, maibé mós instrumentu edukativa ne’ebé halibur elementu hotu iha vizaun uniku: prezerva tasi nu’udar patrimóniu moris. La’ós de’it iha tasi-ibun, maibé mós kona-ba unidade entre rai no tasi, komunidade tasi-ibun no foho, entre jerasaun agora no futuru. Envolve rejiaun hotu-hotu, inklui sira ne’ebé laiha tasi-ibun, IX Governu hatu’ur daudaun ona baze forte ida ba narasaun no konsiénsia foun: katak tasi maka fuan natureza nian, ne’ebé sempre tuku ba ema hotu nia moris. La’ós ema hotu haree tasi, maibé moris nafatin husi tasi.

Tasi Tolu, símbolu konsiénsia foun

Serimónia komemorasaun semana mundiál tasi 2025 Timor-Leste nian, loke husi Primeiru-Ministru, Kay Rala Xanana Gusmão, iha 1 Juñu 2025 iha Tasi Tolu, Dili. Tasi Tolu sai fatin espesial ida, karik tanba área ida ne’e halibur bee-moos ne’ebé ekolojikamente no istórikamente krusiál tebes. Atividade sira ne’ebé sei akontese inklui limpeza iha tasi-ibun, luku ba levantamentu ekosistema tasi nian, no kompetisaun kastelu husi rai-henek ne’ebé envolve estudante sira iha Dili laran. Atividade hirak-ne’e, sei habesik jerasaun foun sira ba tasi, aprende, hadomi, no komprende importánsia atu proteje tasi.

Rohan husi serie eventu komemorasaun ne’e mak vizita espesiál Primeiru-Ministru, Kay Rala Xanana Gusmão, ho Membru Governu senior sira ba Illa Ataúru, área marítima ida ne’ebé ekolojikamente nia folin atrativu liu. Informasaun kompletu iha: https://lnkd.in/gQSKBNpY  ka scan kódigu QR iha poster eventu nian. (*)

* Hakerek-nain: Observadór asuntu Komunikasaun Sosiál, Eis-Jornalista no Eis-Membru Aliansi Jurnalis Independen (AJI) Yogyakarta.

* Konteudu artigu ne’e responsabilidade tomak hakerek-nain nian, la reprezenta opiniaun/pozisaun kualker instituisaun públiku/privada ruma.  

Publisidade

Leave a Reply

Latest Post

error: Content is protected !!