TL presiza halo negósiasaun akordu ekonómika ho nasaun membru ASEAN

DILI, 03 Juñu 2025 (TATOLI)–Timor-Leste presiza halo negósiasaun akordu ekonómika ho nasaun membru sira seluk antes adere ba membru plenu ASEAN iha fulan-Outubru tinan ida-ne’e.
Notísia Relevante: Milena: TL iha ona faze ikus atu sai membru plenu ASEAN
“Ita presiza halo akordu negósiasaun ekónomika ho nasaun membru sira liuliu sira-ne’ebé atu asegura ita-nia atividade komérsiu entre Timor-Leste ho ASEAN. Ita hotu akompaña ASEAN ho nia membru sira tenta atu asegura komérsiu entre nasaun sira hodi halakon obstakulu bara-barak bainhira hala’o atividade ekonómika ba malu. Entaun, kona-ba akordu sira ba ekonómika ne’e ita sei diskute tan uitoan ho Estadu membru sira,” Vise-Ministra Asuntu ASEAN, Milena Rangel, hateten ba Agência Tatoli lihusi programa “Entrevista Eskluziva” ho topiku “Preparativu sira hahú Juñu-Outubru ba Timor-leste Nia Adezaun hanesan Membru Plenu” iha estúdiu, Farol, ohin.
Timor-Leste nia adezaun maioria ho nasaun membru sira la eziste ona tarifa sira ba produtu hodi hala’o atividade komérsiu, no Timor-Leste tenta atu ajusta hodi dezenvolve lejislasaun sira kona-ba komérsiu nian.
“Ida-ne’e atu ita halo preparasaun di’ak hodi prepara ita-nia setór privadu nasionál sira atu prontu liután hodi bele kompete iha rejiaun. La’ós atu kompete de’it iha rai-laran maibé bele kompete mós iha rai-li’ur, atu goza tratamentu ne’ebé hanesan ho nasaun membru sira. Maibé, ita presiza iha diskusaun ne’ebé kle’an uitoan, tanba klaru katak akordu ekonómika ne’e rekere duni ba diskusaun naruk maibé ita servisu makaas atu haree,” nia tenik.
Meiu hotu ne’ebé Governu Timor-Leste sei diskute ho ASEAN mak oinsá atu bele dada investimentu husi nasaun membru sira mai investe iha Timor-Leste, nomós kona-ba importasaun no esportasaun kada nasaun membru sira ho livre no di’ak.
“Ita iha prosesu adezaun, ita sempre envolve ita-nia setór privadu sira, entaun sira iha koñesementu sufisiente kona-ba oportunidade ne’ebé mak rejiaun ofrese. Entaun ita-nia polítika hakarak asegura setór privadu sira tanba konsidera sira mak sai hanesan kontribuitór prinsipál ba dezenvolvimentu liuliu iha prosesu diversifikasaun ekónomiku,” nia dehan.
Daudaun ne’e, nai dehan, lei sira kona-ba setór ekonomia la kontradís ho lei sira ASEAN nian, maske balun sei kontradís maibé sei haree hodi halo revizaun.
“Ita-nia lei sira maioria la diferensa ho ASEAN nian, Ne’ebém iha ida ou rua mak ita presiza halo revizaun maibé maior parte kuaze hotu-hotu ita tenta armoniza ona ho rekezitu ASEAN nian. Entaun, agora, ita presiza hala’o servisu kiikoan de’it ona tanba servisu todan sira ita kuaze liu hotu ona,” nia relata.
Kona-ba regulamentu no lejislasaun sira di’ak tebes no presiza investe makaas iha kapitál umanu no sitema sira-ne’ebé atu jere atividade sira kona-ba komérsiu nian.
“Bareira sira-ne’ebé labele fó vantajen mai ita mak ita presiza halo lakon burokrásia sira-ne’ebé naruk, atu nune’e fasilita ita-nia sistema ekonómia bele la’o ho di’ak. Atu asegura investimentu estranjeiru mai iha Timor ho dalan ida-ne’ebe mak kmaan no trasparánsia, atu ita bele goza duni integrasaun rejionál ida-ne’e,” nia dehan.
Notísia Relevante: Roteiru ne’ebé ASEAN fó ba TL hatudu progresu di’ak
Jornalista : Hortencio Sanchez
Editór : Cancio Ximenes

