PN hahú prepara-aan ba TL nia adezaun sai membru plenu ASEAN

DILI, 11 Juñu 2025 (TATOLI)–Prezidente Parlamentu Nasionál, Maria Fernanda Lay, hateten daudaun ne’e Parlamentu Nasionál (PN) hahú prepara-aan hela ba Timor-Leste nia adezaun sai membru plenu ASEAN iha fulan-Outubru mai ne’e.
Notísia Relevante: PN fortalese entendimentu no kompromisu husi deputadu sira kona-ba adezaun ba ASEAN
“Parlamentu prepara-aan sai parte no-mós ha’u hato’o katak loron 05 fulan-Jullu sei iha semináriu ida-e’ebé Parlamentu ita nian servisu hamutuk ho Parlamentu Tailándia nian ne’ebé fasilita husi ICT (Information and Communication Technology) atraves husi Uniaun Europeia,” Prezidente Parlamentu Nasionál ne’e hateten ba jornalista sira iha Palásiu Prezidensiál Dili, kuarta ne’e.
Nia dehan, preparasaun la’ós de’it husi parte Governu, maibé Parlamentu Nasionál mós iha papél importante atu halo preparasaun iha área importante balun antes Timor-Leste nia adezaun.
“Bainhira iha adezaun, konserteza iha ideia tanba Sekretáriu Jerál (AIPA) ASEAN inter-Parlamentary Assembly halo ona seminariu ida para inforsa parlamentu sira-ne’ebé sei iha difikuldade antes tama, hodi haree prosedimentu ba lei saida mak ami tenke halo hamutuk no konsultasaun, tanba Tailándia, Laos no nasaun balun tan lingua hanesan. Ne’ebé, ha’u mós iha ideia ida posivelmente iha futuru depois ita-nia adezaun ha’u sei husu ba sekretáriadu jerál AIPA atu fasilita enkontru entre Parlamentu Timor-Leste, Malázia no Indonézia tanba ita bele ko’alia lian Indonézia,” nia dehan.
Tuir líder orgaun soberania ne’e katak, meiu sira hanesan ne’e atu bele nakloke ba malu entre nasaun membru sira hodi servisu hamutuk di’ak-liu. bainhira Timor-Leste adere ona hanesan membru plenu.
“Bainhira ita adere ona, ita sei servisu makaas liutan. Ita-nia Primeiru-Ministru ko’alia ona katak Parlamentu tenke prontu aselera prosesu sira hotu. Maibé ha’u dehan, loos, ami prontu atu aselera prosesu sira hotu liuliu ba akordu entre nasaun membru ASEAN sira,” nia hakotu.
Antes ne’e, iha 28 Ssetembru 2023, Prezidente Parlamentu Nasionál (PPN), Maria Fernanda Lay, relata sei fó prioridade diskusaun bainhira Governu submete ba PN kona-ba lejislasaun hanesan tratadu, akordu, konvensaun no instrumentu legál ne’ebé alínea ho roteiru rekerimentu ASEAN nian.
PN iha intensaun atu kria komisaun akompañamentu ba ASEAN hodi trata inisiativa lejislasaun sira ho lala’is hodi kumpre ba roteiru ASEAN nian.
PN iha intensaun kria komisaun ida-ne’ebé importante tebes hodi halais serbisu sira, mezmu daudaun seidauk kria komisaun ne’e maibé iha tempu badak sei harii komisaun ne’e.
Antes ne’e mós, Vise Ministra ba asuntu ASEAN, Milena Maria da Costa Rangel, informa Ministériu Negósiu Estranjeiru no Kooperasaun (MNEK) aprezenta inisiativa lejislativa ne’ebé alínea ho roteiru rekerimentu ASEAN ba iha Parlamentu Nasionál atu halo diskusaun no aprovasaun.
Parlamentu Nasionál nia papel importante tebes iha prosesu Timor-Leste nia adezaun no integrasaun rejionál ba ASEAN, hodi asegura TL nia interese nasionál.
Prosesu integrasaun rejionál ba ASEAN rekere atu alínea TL nia polítika, lei no regulamentu sira haktuir akordu, konvensaun no instrumentu legál ASEAN nian, iha pilár ekonómiku, polítika no seguransa no mós sósiu kulturál.
MNEK hanesan ministériu susesu ba adezaun hamutuk liña ministeriál sira-ne’ebé hala’o serbisu ba pilár polítika-seguransa, ekonomia no sósiu kulturál sei atualiza planu asaun lejislativa ne’ebé sei alista ezbosu polítika, lei no tratadu no konvensaun internasionál sira-ne’ebé kabe ba kompeténsia Parlamentu Nasionál nian hodi aprova no ratifika.
Roteiru ASEAN nian rasik alínea no reflete Timor-Leste nia meta no prioridade nasionál ne’ebé hatuur ona iha planu estratéjiku dezenvolvimentu 2011-2030 no estipula kompleta iha programa Governu Konstitusionál da-sia (IX) nian.
Importante tebes ba PN atu asegura alokasaun orsamentu jerál Estadu bele responde ba rekerementu roteiru nian inklui obrigasaun husi roteiru ne’ebé Timor-Leste sei kontribui nu’udár membru plenu ASEAN, no obrigasaun husi liña ministéiru nian ba partisipasaun iha atividade ASEAN nian.
Adezaun ba ASEAN nu’udár objetivu prinsipál husi Timor-Leste nia polítika esterna no nu’udár asaun estratéjika TL nia atu hola parte iha atividade komérsiu, investimentu rejionál, inklui kontribui ba pás no estabilidade rejionál, dudu dezenvolvimentu sosiál hodi hasa’e Timor-Leste nia kualidade ba iha mós rekursu umanu.
Prosesu la’o naruk, submete TL nia aplikasaun iha tinan 2011, tempu barak serbisu oioin hala’o iha parte polítika nian no diplomásia iha área hotu-hotu inklui mós partisipasaun ativa hisi Deputadu sira-ne’ebé hala’o kna’ar iha diplomásia parlamentár nian.
Tanba hotu-hotu kontribui ba TL nia andamentu ba prosesu sira saida mak ita atinje to’o ohin loron, nune’e admitidu ona hanesan em-prinsípiu membru 11, buat barak presiza halo ba roteiru ne’ebé TL simu hosi Estadu membru sira atu inplementa.
Nune’e, iha Maiu liuba ne’e, du’urante simeira ASEAN ba da-46 iha Kuala Lumpur-Malázia, nasaun membru sira konkorda ona Timor-Leste nia adezaun ba membru plenu maibé sei ofisializa iha fulan-Outubru mai ne’e.
Notísia Relevante: TL entrega ona oferta merkadu ba nasaun membru iha simeira ASEAN
Jornalista : Hortencio Sanchez
Editór : Cancio Ximenes

