DILI, 24 Juñu 2025 (TATOLI)–Governu liuhusi Sekretaria Estadu Asuntu Toponímia no Organizasaun Urbana (SEATOU) hamutuk ho Autoridade Nasionál Petróleu (ANP) hala’o vizita ba kompañia Caltech hodi halo observasaun ba produtu serbisu no diskute posibilidade halo kooperasaun iha resiklajen ba lixu.
Sekretáriu Estadu Asuntu Toponímia no Organizasaun Urbana, Germano Santa Brites Dias, hateten, Ministériu Administrasaun Estatál (MAE) ne’ebé SEATOU tutela ba, hetan karta pedidu husi ANP atu serbisu hamutuk rezolve lixu ne’ebé namkari iha Dili laran.
“Ministru Administrasaun Estatál, Tomas do Rosário Cabral orienta hela karta ida mai ha’u hodi halo vizita bá kompañia Caltech hodi ko’alia asuntu no problema balun ne’ebé Timor hasoru hanesan lixu, entaun iha vizita ne’e para oinsá ba futuru bele serbisu hamutuk,” Sekretáriu Estadu informa iha sede Caltech, Beduku, Kuarta ne’e.
Ekipa limpeza bainhira dasa lixu ne’ebé namkari iha baleta no mota laran, nota katak lixu plástiku mak barak liu. Tanba ne’e, parte rua iha hanoin halo resiklajen ba lixu.
“ANP no MAE atu serbisu hamutuk rekolla lixu sira iha Dili laran atu labele lori bá fakar de’it iha Tibar maibé rekolla fali lixu bá Caltech hodi bele prodús sai materiál balun. Maibé lixu ne’e tenke rezolve duni, ita indika ona kompañia Caltech atu mantein serbisu di’ak hodi serbisu hamutuk ho Governu sentrál,” Sekretáriu Estadu akresenta.
Notísia relevante : Fulan-Marsu Nia Laran, Empreza Caltech Lansa Produsaun Resiklajen Lixu
Nia konsidera, inisiativa ne’e bele ajuda ona traballadór ki’ikoan sira iha terrenu ne’ebé hili foer iha Tibar bele rekolla no fa’an ba Caltech tuir kuantidade ne’ebé estabelese ona.
Iha sorin seluk, Vise-Prezidente ANP, Quintino Pereira, haktuir, ANP halo karta ida ba MAE atu konvida ba observa diretamente prosesu halo resiklajen lixu ho kategoria hanesan plástiku no botir bele transforma fali ba produtu ne’ebé preparadu atu fa’an ba merkadu.
“ANP nu’udar reguladór ba indústria mina no gás iha Timor-Leste, ami iha lei ne’ebé regula kompañia sira, bainhira halo operasaun iha Timor-Leste, liuliu kompañia Santos ne’ebé sai operadór ba projetu Bayu-Undan liuhusi konteúdu lokál iha kompromisu ida atu fó kontratu ba Caltech hodi jere lixu ne’ebé mai husi Bayu-Undan,” Vise-Prezidente katak.
Nune’e mós, Jerente kompañia Caltech, Rogério Hornai, hateten, produsaun resiklajen hahú iha tinan-lima liubá maibé ho kuantidade naton no tinan ida-ne’e ekipa hahú prodús materiál sira hanesan tripleks, kadeira, meza, fatin lixeiru no pavimentu ho kuantidade tonelada tolu kada loron.
Produsaun resiklajen ho matéria prima plástiku ho forma rua pavimentu (uza ba pedestre no dalan) no forma seluk maka triplex ne’ebé kahur entre plástiku ho plástiku no plástiku kahur ho botir no rai-henek.
“Ami mós ajuda komunidade ne’ebé kolekta lixu kada kilograma ho presu 0,80 centavus, aleinde ne’e ami la’ós sosa lixu husi de’it komunidade maibé ami-nia ekipa mós iha hodi rekolla lixu lori mai halo produsaun. Enkuantu produtu tripleks fa’an ho presu $22 – $44 no produtu pavimentu presu hahú husi $2,50 centavus ba leten depende ba kuantidade,” nia esplika.
Produtu sira-ne’e la’ós fa’an de’it iha merkadu interna maibé fa’an mós iha merkadu internasionál hanesan Kanadá, Austrália, Amérika, no ninia amostra entraga bá Swedia hodi investe barak liután iha área Europa.
Jornalista : Alexandra da Costa
Editora : Julia Chatarina




