iklan

EKONOMIA, HEADLINE

CGT-TL rekomenda ba Governu prioriza setór estratéjiku no sustentavel iha OJE 2026

CGT-TL rekomenda ba Governu prioriza setór estratéjiku no sustentavel iha OJE 2026

Foto/Google

DILI, 25 Juñu 2025 (TATOLI) – Kampu Bayu Undan lahalo ona produsaun ba mina no gás, tanba ne’e Rede Sosiedade Sivíl, liuhusi Core Group Transparency Timor-Leste (CGT-TL) husu ba Governu tenke fó prioridade ba setór estratéjiku no sustentavel iha Orsamentu Jerál Estadu (OJE) 2026.

Koordenador CGT-TL, Jemicarter Moniz dos Reis, dehan kampu Bayu Undan, Kitan no Elang Kakatua fó ona kontribuisaun finansiál ba Timor-Leste, liuhusi akumulasaun iha Fundu Petrolíferu, fundu ne’ebé OJE kada tinan uza sai fonte finansiamentu liu 80%. Durante Fundu ne’e opera, Timor-Leste levanta no gasta tiha ona kuaze metade ba despeza nasionál.

“Agora tenke fó prioridade ba investimentu iha setór produtivu hanesan agrikultura, peska, turizmu, indústria ki’ik, edukasaun no saúde”, nia sujere liuhusi konferénsia imprensa ne’ebé hala’o iha Kaikoli.

Iha Jornada Orsamentál 2026, CGT-TL lamenta ho aprezentasaun Governu nian ne’ebé seidauk fó evidénsia ba progresu iha diversifikasaun ekonómika Timor-Leste nian no kontinua depende ba produtu importadu no Fundu Petrolíferu atu sustenta despeza obrigatória no investimentu sira.

Notísia relevante: Tetu preliminár orsamentu tinan oin entre billaun $1,8 no 1,9

CGT hatene katak Governu nia desizaun atu investe ba Timor GAP iha konsórsiu ho Sunda Gas ba perfurasaun kampu Chudicth, nomós ho empreza husi Suisa Stream Tec hodi harii empreza ida ho forma Parseiru Públiku-Privada ba kampu mamuk Bayu Undan no Chuditch.

“Ida-ne’e laiha justifikasaun téknika ekonómika neʼebé klara. CGT hatene katak Chuditch seidauk klaru iha nia rezerva, no risku ida-ne’e bele aumenta vulnerabilidade ba OJE no ekonomia. Timor GAP seidauk iha rendimentu no nia operasaun depende de’it ba OJE”, dehan.

Jemicarter Moniz subliña Estadu simu billaun $35 husi mina no gás, maibé povu seidauk sente benefísiu. “Timor-Leste simu totál reseita akumuladu iha Fundu Petrolíferu billaun $35, gasta tiha ona billaun $17. Fundu Petrolíferu agora ho balansu billaun $18, maski gasta ona kuaze metade, Timor-Leste seidauk hetan soberania ai-han, konsumu nasionál kontinua depende ba importasaun no má nutrisaun ne’ebé afeta povu kuaze metade, dezempregu kontinua sa’e, servisu públiku kontinua mukit”, nia preokupa.

Aleinde ne’e, infrastrutura neʼebé Estadu uza ba justifikasaun iha despeza sira ba estrada, edifísiu, ponte, portu no aeroportu no eletrisidade, nu’udar ezemplu sentru eletrisidade Betanu no Hera sei kontinua depende ba subsídiu OJE kada tinan.

Iha 2025, setór eletrisidade hetan subsídiu tokon $166.5, maibé EDTL rekolla de’it reseita tokon $50 to’o 60. Ne’e hatudu katak Governu tenke reavalia retornu reál ba infrastrutura hirak ne’e.

“Maski loos duni katak enerjia ida-ne’e mós ajuda nesesidade povu nia no atividade ekonómika, maibé ita tenke rekoñese katak eziste duni frakeza no presiza iha idea klara ba sustentabilidade”, dehan.

Haree ba situasaun sira maka CGT-TL rekomenda ba Governu atu Fundu Petrolíferu tenke uza ba investimentu ne’ebé reál no sustenta povu nia rezisténsia no labele gasta barak atu fó benefísiu de’it ba elite polítiku no ekonómiku sira.

Huus atu suspende ka kansela projetu neʼebé nia retornu duvidozu, hanesan investimentu iha infrastrutura boot sira inklui setór mina no gás ne’ebé seidauk klaru ba nia viabilidade.

Sujere mós atu reorienta OJE 2026 ba setór produtivu no sosiál hanesan agrikultura, saúde, edukasaun, indústria ki’ik, juventude no ambiente. Redús despeza deznesesáriu no halo revizaun fiskál ba prioridade ba setór neʼebé bele kria empregu, no soberania ai-han.

“CGT-TL ho membru sira kontinua akompaña polítika orsamentál no dezenvolvimentu iha Timor-Leste. Ami kontinua hato’o ba Governu hodi garante utilizasaun fundu Estadu neʼebé efetivu, seguru no justa ba nasaun no povu tomak”, konklui.

Notísia relevante: Empreza Santos informa produsaun mina no gás iha Bayu Undan termina – MPRM

Jornalista: Arminda Fonseca 

Editora: Maria Auxiliadora 

iklan
iklan

Leave a Reply

iklan
error: Content is protected !!