DILI, 04 Juñu 2025 (TATOLI) – Ministru Petróleu no Rekursu Minerál (MPRM), Francisco Monteiro, informa nia parte simu ona informasaun husi petrolífera Santos ho parseiru sira kona-ba produsaun mina no gás iha kampu Bayu Undan ne’ebé termina ona.
“Loos duni, produsaun Bayu Undan hanesan uluk temi beibeik tun daudaun. Agora to’o tempu ona kompañia Santos ho nian parseiru informa mai ministériu no Autoridade Nasionál Petróleu [ANP] katak sira entende ona hakarak hapara nia produsaun”, governante ne’e dehan iha Palásiu Governu, ohin.
Nia mós adianta katak empreza Santos mós propoin hela depoizde ida-ne’e Governu konsidera sira-nia hanoin oinsá uza ekipamentu ne’e ba projetu ida Carbon Capture and Storage (CCS) nian.
“Parte ida-ne’e mak ami hanoin sei iha diferensa uitoan. Ita hanoin hela aleinde CCS, ita mós iha planu ida katak Bayu Undan nia produsaun para, maibé komu rezerva ami identifika iha hela, Santos rasik mós publika katak nia rezerva sei iha hela, entaun ami hamutuk ho Timor GAP ho parseiru balun, inklui iha diskusaun mós ho Santos atu haree took forma oinsá para produsaun ida agora lori bá Austrália ne’e hapara tiha”, Francisco Monteiro realsa.
Nia esplika bainhira produsaun ida agora dada ba Austrália ne’e hapara tiha, depoiz tinan rua ka tolu nia laran dezenvolve fali projetu seluk ida, lori gás sira iha Bayu Undan ne’e rasik ho Chuditch no seluk tan tau hamutuk dada mai.
“Ne’ebé informasaun ne’ebé ita-boot sira rona ona ne’e loos katak produsaun para ona, maibé la’ós dehan rezerva hotu ona”, nia afirma.
Kona-ba informasaun husi traballadór sira ne’ebé serbisu iha Bayu Undan dehan para ona ne’e loos, katak kuandu kontratu hotu ona normalmente sira mós tenke para.
“Maibé ha’u fiar Santos sei iha programa lubuk ida. Ba produsaun mak para ona, maibé sira iha atividade decommission [ka] dezmantelamentu balu tenke hahú daudaun ona. Fiar katak serbisu-na’in balu iha ne’ebá bele kontinua ba prosesu dezmantelamentu ne’e, maibé laiha, ita haree took forma iha futuru halo dezenvolvimentu ba kampu ne’e oinsá”, dehan.
Governante ne’e relata, tuir informasaun, totál traballadór timoroan ne’ebé daudaun serbisu iha Bayu Undan ne’e kuaze 300.
“Kona-ba sira-nia estatutu ne’e Santos mak hatene, maibé Governu sei buka meiu hotu [hodi] haree katak sira kontinua nafatin iha prosesu dezmantelamentu. Kuandu buat ne’e iha, más kontratu ne’e bazeia ba serbisu ne’ebé iha, bainhira serbisu ne’e hotu para lai, maibé sira-nia esperiénsia sira ne’e Governu sente katak futuru sira bele mai partisipa iha projetu sira iha Timór ka Greater Sunrise nian”, nia subliña.
Hodi esplika katak bainhira dezmantelamentu ekipamentu sira ne’e iha programa lubuk ida, balu sei lori mai hamoos iha Tíbar, seluk lori fali bá fatin ida harahun nian ne’e.
“Impaktu ba biodiversidade, halo análize hotu ona. Kompañia hamutuk ho ANP halo ona investigasaun lubun ida konba-ba prosesu dezmantelamentu ne’e oinsá para labele iha impaktu maka’as ba ambiente no seguransa nian”, konklui.
Bayu Undan lokaliza iha tasi Timór, besik kilómetru 250 husi parte súl Dili nian. Kampu Bayu Undan hahú produsaun iha tinan 2004.
Empreza australiana Santos mak halo operasaun ba Bayu Undan, ne’ebé kaer partisipasaun 36,5% no mós halo parte iha joint venture SK E&S (21%), INPEX (9,6%), ENI (9,2%), Tokyo Timor Sea Resources (7,7%) no Timor GAP (16%).
Notísia relevante: PR Horta-Reprezentante Empreza Santos diskute kona-ba produsaun kampu Bayu Undan
Jornalista: Arminda Fonseca
Editora: Maria Auxiliadora
