DILI, 01 Jullu 2025 ( TATOLI)—Tribunal Judisiál Primeira Instánsia Dili (TJPID), tersa ne’e, kontinua halo julgamentu ba kazu José Bernardo ne’ebé mate iha sela Komandu Polísia Nasionál Timor-Leste (PNTL) Munisípiu Dili, Kaikoli, iha Setembru 2022.
Iha prosesu ne’e, Tribunál ajendada ba iha alegasaun no iha faze eleisaun ne’e Ministériu Públiku husu bá Tribunál atu aplika pena efetivu prizaun tinan lima ba arguidu membru PNTL ho inisiál TdCPE, TV, AAM, ne’ebé momentu ne’ebá halo prosesu identifikasaun iha sela Komandu PNTL Munsípiu Dili, tanba faktu sira-ne’ebé konsta iha akuzasaun Ministériu Públiku (MP) ne’e provadu hotu.
Razaun Ministériu Públiku husu Tribunál atu aplika pena ba arguidu na’in-tolu bá tinan lima, tanba faktu provadu katak momentu ne’ebá prosesu ne’ebé arguidu AAG nu’udár polísia investigadór bá foti matebian José Bernardo iha nia uma hodi mai halo identifikasaun iha komandu PNTL Dili, nune’e entrega matebian José Bernado bá iha arguidu TV, hodi detein iha sela identifikasaun iha oras 12 nia laran, ne’e la tuir prosedimentu legál tanba dentensaun ida-ne’e fora husi fragrante delitu.
Tanba ne’e, Ministériu Públiku haree bá arguidu na’in-tolu nu’udár membru PNTL uza nia podér hodi detein José Bernardo la tuir prosedimentu legál ne’ebé mak iha, katak deteinsaun ne’e fora husi fragranta delitu.
Tanba ne’e, MP konsidera argudu na’in-tolu ne’e ninia hahalok prenxe bá krime sekuestru ne’ebé previstu iha artigu 160 hosi Kódigu Penál Timor-Leste, nune’e husu bá juíz hodi kastigu arguidu na’in-tolu ho pena efetivu tinan lima. Entretantu, iha alegasaun ne’e arguidu na’in-tolu ne’e lahó indemnizasaun tanba MP seidauk arolla hosi parte família.
“Ho hahalok arguidu sira-nian ne’e nu’udár ko-autór ba materiál ho krime sekuestru, nune’e mak husu ba juíz kondena arguidu sira ho krime sekuestru ho pena efetivu tinan lima,” Prokuradór Aderito Pinto deklara iha sala julgamentu, TJPID, Kaikoli, tersa ohin.
Iha biban ne’e, defeza Adelina nu’udár asisténsia judisiál ba matebian José Bernardo, iha alegasaun solitisita bá Tribunál atu aplika pena prizaun tinan rua to’o tinan ualu ba arguidu membru PNTL na’in-tolu hanesan referidu, ne’ebé momentu ne’ebá bá foti matebian José Bernardo hodi submete bá prosesu identifikasaun.
Iha alegasaun, asitente ne’e mós fundamenta katak maski relatóriu médiku ne’e hateten José Bernardo tara aan, maibé asistente husu ba Tribunál atu kondena argudiu na’in-tolu ba krime sekuestru, tanba arguidu na’in tolu sira-nia hahalok prenxe krime sekuestru.
Iha sala julgamentu, defeza hosi AAG, Defensór Públiku Estaquio Guterres iha nia alegasuan husu bá Tribunál atu absolve nia kliente hosi krime sekuestru ne’ebé Ministériu Públiku imputa bá arguidu AAG.
Tuir nia katak krime ne’ebé Minisériu Públiku imputa bá arguidu ne’e laloos, tanba momentu ne’ebá argudiu nu’udár membru PNTL simu keixa hosi vítima Graudencio nia bin, ne’ebé hateten katak nia alin Gaudencio hetan baku hosi José Bernardo, tanba ne’e hanesan membru PNTL momentu nia hetan autorizasaun hosi nia komandate hodi kontinua prosesu kazu ne’e.
Nune’e, iha momentu ne’ebá kedas argudiu bá iha José Bernando nia uma hodi foti nia hodi submete ba prosesu identifikasaun.
Estaquio fundamenta katak momentu ne’ebá hafoin halo tiha identifikasaun, hanesan membru PNTL tenke asegura nia, nune’e José Bernardo labele hetan perigu tuirmai. Tanba ne’e mak hanesan membru PNTL asaun ne’ebé AAG halo ne’e bazeia ba artigu 52 no 53, numéru 4 ne’ebé fó kompeténsia atu halo identifikasaun ba ema ne’ebé konsidera halo krime, tanba José Bernardo momentu ne’ebá halo asaun hasoru matebian Gaudencio to’o baixa iha Hospital Nacional Guido Valadares (HNGV).
Nia dehan, momentu ne’ebá arguidu lori José Bernardo ba iha sela oras 12 nia laran, maibé la’ós detein, tanba momentu ne’ebá arguidu lori José Bernardo molok entrega bá TV iha sela identifikasaun oras 12 nia laran sei prenxe livru identifikasaun detensaun oras 12 nia laran.
Tanba ne’e, prosesu ne’e, defeza hakarak buka krime sekuestru ne’ebé MP imputa ba arguidu ne’e prenxe ka la prenxe bá krime sekuestru, hosi defeza sente katak krime sekuestru MP imputa bá arguidu la prenxe, tanba momentu ne’ebá arguidu ne’e hanesan membru PNTL ezekuta orden bá foti José Bernardo iha nia uma tanba iha problema.
Nia dehan tan katak atuasaun bá José Bernardo tuir prosedimentu legál tuir artigu 52 no 53 aliña 4, tanba ne’e laiha prova atu kooderna arguidu sira bá krime sekuestru, tanba ne’e hanesan defeza bá AAG, husu Tribuná atu absolve arguidu na’in-tolu hosi krime sekuestru.
Nia hateten, razaun defeza husu ba Tribunál atu absolve arguidu sira hosi krime sekuestru tanba momentu ne’ebá detensaun ba José Bernardo nia mate ne’e sei iha hela prazu oras 12 nia laran, maibé seidauk to’o oras 12 nia laran José Bernardo mate tiha ona, signifika sei iha hela prosesu nia laran.
Nune’e mós, defeza hosi arguidu TdCPE, Defensór Públiku Juvinal Yenes husu bá Tribunál atu absolve nia kliente husi krime sekuestru, tanba hosi defeza nia haree katak atuasaun ne’ebé momentu ne’ebá arguidu TcDPE halo ne’e tuir hela prosedimentu legál.
Aleinde ne’e mós defeza hosi arguidu TV, Defensór Públiku Henrique Maris husu ba Tribunál atu absolve nia kliente hosi krime sekuestru, tanba faktu sira-ne’ebé Ministériu Públiku arolla ne’e la provadu, tanba momentu ne’ebá arguidu asegura nia iha sela identifikasaun oras 12 nia laran hodi prevene ameasa seluk.
Notísia relevante: Tribunál kontinua julga kazu José Bernardo ne’ebé mate iha sela PNTL Kaikoli
Tanba ne’e, tuir defeza katak laiha nesesidade atu akuza krime sekuestru ba nia kliente (arguidu) TV.
Hafoin Tribunál rona tiha alegasaun hosi Ministériu Públiku, asistente judisiál José Bernardo nian no defeza sira hosi arguidu na’in-tolu, Tribunál marka fali audiénsia julgamentu ne’e ba loron 16 Jullu 2025 tuku 14:30 Otl, hodi halo leitura akordaun ikus kazu ne’e.
Audiénsia julgamentu ne’e prezide hosi juíz koletivu kompostu husi José Escurial, Afonso Carmona no Francisca Cabral, Ministériu públika reprezenta hosi Prokuradór Adérito Tilman, matebian José Bernardo hetan asisténsia judisiál hosi defeza Adelina, argudidu na’in-tolu hetan asisténsia legál hosi Defensór Públiku Estaquio Guterres, Juvina Yenes no Henrique Maris.
Jornalista: Natalino Costa
Editór: Xisto Freitas da Piedade
