DILI, 09 Jullu 2025 (TATOLI)—Governu liuhosi Ministériu Ensinu Superiór Siénsia no Kultura (MESSK) planeia ona atu orienta East Timor Coffee Institute (ETCI) foka de’it ba setór agrikultura liuliu produsaun kafé iha Timor-Leste.
“Ita sei haree liubá agrikultura, liuliu kafé no produsaun kafé. Ita sei tau-matan ba ida-ne’e. Tanba, únika instituisaun ne’ebé tau-matan ba kafé iha Timor, ida maka ETCI. Eskola ETCI ne’e ita sei tau prioridade, tanba sira entrega ona ba Governu. Sira ne’ebé harii ETCI ne’e mesak veteranu,” Ministru Ensinu Superiór Siénsia no Kultura, José Honório da Costa Pereira Jerónimo dehan ba TATOLI, iha salaun Katedrál Dili, kuarta ne’e.
Maibé, nia dehan, prosesu tomak sei la’o hela, hein Governu tau osan hodi bele dezenvolve di’ak liután infraestrutura no rekusu umanu iha ETCI.
“Ita hein para tinan ida-ne’e Governu tau osan. Depoiz, ita haree uluk oinsá selu profesór sira, oinsá iha bens no servisu ba sira no sei haree kapitál dezenvolvimentu ba sira,” nia argumenta.
Governante ne’e dehan ida-ne’e sei presiza tempu no parte MESSK sei kontatu ETCI atu haree asuntu referidu.
“Ami mós teknikamnete halo diskusaun hela. Hafoin ida-ne’e, ha’u sei hasoru Reitór ETCI ami atu halo diskusaun hodi haree posibilidade saida mak Governu bele halo uluk iha tinan ida-ne’e. Tanba, sira harii tiha ona departamentu no fakuldade lubuk ida, maibé Governu fó-hanoin no ko’alia ho estrutura ETCI ho fundadór sira, ita bá filafali inísiu harii ETCI ne’e rasik,” nia haktuir.
José Honório hatutan daudaun prosesu aprendizajen la’o hela, maibé iha tinan letivu mai ne’e sei la simu ona estudante foun husi área seluk, más simu de’it área agrikultura, liuliu liga ba produsaun kafé.
East Timor Coffee Institute (ETCI) ka Institutu Kafé Timor-Leste, lokalizada iha Gleno, Ermera.
Koñese ETCI
Institutu Kafé Timor-Leste hetan restaurasaun husi Akademia Kafé Timor-Leste ne’ebé harii iha 17 Maiu 2003, husi inteletuál sira, líder komunitáriu sira no povu Munisípiu Ermera, ho objetivu atu partisipa iha dezenvolvimentu rekursu umanu liuhusi setór edukasaun hafoin Restaurasaun ba Independénsia Repúblika Demokrátika Timor-Leste iha 20 Maiu 2002.
Institutu ne’e akreditadu ho Diploma Ministeriál Nú. 31/2012, 07 Novembru 2012, ho fakuldade tolu no departamentu neen: Eskola Siénsia no Teknolojia ho departamentu lima kompostu Teknolojia Agríkola, Jestaun Agríkola no Komérsiu, Tékniku sira Agrofloresta nian, Tékniku Pós-Kolleta no Prosesamentu no Oortikultura. Fakuldade Siénsia Naturál ho departamentu rua kompostu husi Biolojia no Matemátika. Fakuldade Siénsia Sosiál ho departamentu rua kompostu husi Administrasaun Públika no Kontabilidade, ne’ebé orienta nia atividade hodi hatán ba ezijénsia foun sosiedade nian.
Ida-ne’e ho objetivu liuliu atu forma rekursu umanu sira-ne’ebé hakarak hetan pozisaun proeminiente liuhusi méritu no hakarak atu serbí di’ak liután komunidade. Nune’e, Institutu Kafé Timor-Leste durante ne’e afirma nia-aan liuhosi kualidade aas hosi ninia formasaun, asosiadu ho valór perene sira hanesan respeitu malu, hakarak atu hatene, onestidade inteletuál no liberdade hanoin nian.
Agora daudaun hanesan Institutu modernu ida, ho Sentru Peskiza sira ho kualidade, ne’ebé hetan avaliasaun husi painél internasionál sira husi Fundasaun ba Siénsia no Teknolojia, ho kuadru profesór ida-ne’ebé kualifikadu tebes, integra rede internasionál sira no programa mobilidade nian ne’ebé fornese ba ninia estudante no profesór sira oportunidade atu tama iha kontatu ho realidade sira husi nasaun sira seluk.
ETCI iha ligasaun metin ho empreza sira, buka atu asegura katak koñesimentu ne’ebé prodús la’ós limitadu ba nia didin sira, maski sira istóriku maibé tau iha servisu dezenvolvimentu ekonómiku no sosiál nian iha kampu oinoin ne’ebé hala’o operasaun.
No, iha prosesu transferénsia koñesimentu no teknolojia ne’ebé la’o hela, ida-ne’e fornese ba eskola nia estudante sira kontatu ne’ebé fó fuan ho tela produtiva no kultura, hodi prepara sira ba dezafiu sira-ne’ebé ezijente husi sosiedade ida-ne’ebé hala’o hela prosesu aselera ida husi transformasaun estruturál.
ETCI hanorin kursu lisensiatura sia (9) no kursu lisensiatura haat (4), rekoñese formasaun ne’ebé hetan iha tinan tolu ba lisensiatura no tinan dahaat ka dalimak husi kursu lisensiatura tuan sira ba objetivu sira kontinuasaun estudu mestradu nian.
Atividade oinoin husi formasaun durante moris tomak, ne’ebé bele fó kréditu ba síklu estudu sira seluk, garante katak koñesimentu atualizadu nafatin iha mundu ne’ebé mak muda beibeik. Institutu Kafé Timor-Leste hetan rekoñesimentu nasionál no internasionál, no hetan rekoñesimentu beibeik husi Ajénsia Nasionál ba Avaliasaun no Akreditasaun Akadémika (ANAAA) no Magna Charta Universitatum.
Eskola ne’e, estudante sira mai husi rai-laran tomak no husi rai-li’ur. Iha ETCI, sira hetan kombinasaun ne’ebé raru no folin-boot husi edukasaun ho kualidade aas ne’ebé liga ba peskiza avansada no kontestu negósiu nian ho ambiente umanu no emosionál ne’ebé di’ak, iha-ne’ebé fásil atu halo belun no goza moris kulturál ne’ebé intensu, iha-ne’ebé estudu kombina ho divertimentu saudavel, fásil atu asesu ba profesór sira hodi ajuda klarifika dúvida sira no apoia orientasaun sira kona-ba formasaun dalan nian.
Tanba husi aspetu sira-ne’e hotu, ne’ebé sai fundamentál ba formasaun abranjente, Institutu Kafé Timor-Leste hatuur-aan ba beibeik nu’udár komunidade akadémika jenuína, ne’ebé la buka atu estabelese-aan ho ninia medida maibé ho espíritu akadémiku auténtiku.
ETCI hanesan institutu ida-ne’ebé transforma husi Akademia Kafé Timor Lorosa’e (ETICA) ne’ebé deklara iha Munisípiu Ermera iha loron 17 fulan-Maiu tinan 2003, husi Inteletuál, lideransa komunitária no povu Ermera nu’udár instituisaun privada ne’ebé akreditada iha nivel Edukasaun Internasionál no Ministériu Edukasaun RDTL.
Publikadu husi Ministériu Edukasaun iha loron 31 fulan-Jullu tinan 2008, bazeia ba relatóriu avaliasaun peritu Internasionál no Ajénsia Nasionál ba Avaliasaun no Akreditasaun Akadémika (ANAAA). Ministru Edukasaun aprova relatóriu avaliasaun ne’e ho Diploma Ministeriál Nú. 4/2009, loron 25 fulan-Fevereiru tinan 2009, kona-ba Akreditasaun Institusionál Inisiál ba Akademia Kafé Timor-Leste.
Relatóriu ne’ebé aprezenta inklui rekomendasaun husi grupu traballu ba transformasaun Akademia Kafé Timor-Leste ba Institutu Kafé Timor-Leste. Bazeia ba rezultadu avaliasaun grupu traballu, Akademia Kafé Timor-Leste hato’o proposta atu transforma akademia ba institute. Proposta ne’e, Ministru Edukasaun aprova ho Diploma Ministeriál Nú. 31/2012, loron 07 fulan-Novembru 2012, kona-ba Akreditasaun Institusionál Inisiál Institutu Kafé Timor-Leste.
Vizaun no Misaun
Vizaun Institutu Kafé Timor-Leste hanesan instituisaun edukativu privada ida-ne’ebé dezenvolve rekursu umanu liuhusi setór edukasaun, nu’udár edukadór, transformadór no introdús siénsia no teknolojia bazeia ba nesesidade komunidade nian iha nivel nasionál no mundiál.
Misaun Institutu Kafé Timor-Leste nu’udár instituisaun edukativa privada ne’ebé dezenvolve abilidade inteletuál, kualidade, kapasidade, kuda ho sentida preparasaun jerasaun foun liuhusi transformasaun siénsia no teknolojia, inovasaun informasaun bazeia ba globalizasaun progresiva mundu nian.
Programa Institutu Kafé Timor-Leste bazeia ba Diploma Ministeriál Nú. 31/2012, loron 07 fulan-Novembru tinan 2012 kona-ba Akreditasaun Inisiál Institutu Kafé Timor-Leste iha prosesu implementasaun programa aprendizajen ho kategoria lisensiatura ba tinan tolu (semestre neen), teóriku 50% no lisensiatura pratika orétika 60% no pratika 40%.
Programa lisensiatura ne’e ba fakuldade tolu no departamentu sia no lisensiatura ba de’it Fakuldade Siénsia no Teknolojia ho departamentu lima (5) mak hanesan:
a) Departamentu Teknolojia Agrikultura
b) Departamentu Jestaun Agríkola no Komérsiu
c) Departamentu Teknolojia Agríkola
d) Departamentu Prosesamentu Kafé
Fakuldade Siénsia Naturál iha departamentu rua kompostu:
a) Departamentu Biolojia
b) Departamentu Matemátika
Fakuldade Siénsia Sosiál iha departamentu rua:
a) Departamentu Administrasaun Públika
b) Departamentu Kontabilidade Planu Dezenvolvimentu Institutu Kafé Timor-Leste nian.
Planu dezenvolvimentu Institutu Kafé Timor-Leste nian ho programa foun ne’ebé nia hakarak dezenvolve iha Fakuldade Siénsia Naturál tolu iha futuru. Eskola Siénsia Sosiál atu prepara kapasitasaun jerasaun foun liuhusi setór edukasaun ne’ebé transfere siénsia, teknolojia, informasaun iha nivel nasionál no internasionál, hadi’a kondisaun rekursu umanu iha Timor-Leste.
Programa ne’e hala’o ho kategoria lisensiatura ba tinan tolu (semestre neen) másimu tinan tolu fulan neen no lisensiatura ba tinan haat semestre ualu másimu tinan lima (semestre sanulu). Fakuldade Siénsia no Teknolojia estabelese departamentu foun iha futuru mak:
- a) Departamentu Siénsia Rai
- b) Departamentu Adubu no Nutriente
- c) Departamentu Protesaun Ai-horis
- d) Departamentu Agrikultura Orgánika
- e) Departamentu Agrikultura
- f) Departamentu Peska Bee-moos
- g) Departamentu Ekoturizmu
- h) Departamentu Ambiente
Fakuldade Siénsia Naturál atu estabelese departamentu foun iha futuru mak Departamentu Kímika Siénsia Sosiál kompostu:
- a) Departamentu Kooperativa Públika no Privada
- b) Departamentu Ekonomia no Dezenvolvimentu
- c) Departamentu Ekonomia no Banku
- d) Departamentu Ekonomia no Turizmu
Jornalista : Osória Marques
Editora : Julia Chatarina




