Governu tenke investe iha planta industriál

DILI, 18 Jullu 2025 (TATOLI) – Governu presiza investe iha planta industriál sira hodi diversifika ekonomia no aumenta reseita doméstika.
Natalino de Araújo, dosente Fakuldade Agrikultura, Departamentu Floresta, husi Universidade Nasionál Timor Lorosa’e (UNTL), hateten nasaun iha rekursu valiozu hanesan ai-kameli, ai-naa, ai-teka no seluk tan, ne’ebé fó folin aas iha merkadu internasionál.
Ho aproveita poténsia ne’e, Governu nesesita dezenvolve planta industriál iha área sira ne’ebé merese kuda ai sira ne’e.
“Ida-ne’e bele kontribui reseita ba kofre Estadu nian. Ita haree, Floresta nia kontribuisaun ba iha kofre ne’e sei ki’ik liuhusi lelaun [ai sira]. Ita hakarak hasa’e. Maski kuda ai-oan sira ne’e atu hetan reseita lori tempu naruk, maibé ida-ne’e investimentu ida ba jerasaun sira”, nia dehan iha Sentru Konvensaun Dili, ohin.
Iha fatin hanesan, Sekretáriu Estadu Floresta, Fernandino Vieira, hateten simu rekomendasaun sira husi parte hotu kona-ba dezenvolvimentu floresta, tanba daudaun ne’e Governu investe ona ba ai indústria iha munisípiu sira.
Iha Kovalima, Oekusi, Vikeke no Bobonaru, investimentu ona ba plantasaun ai-kameli iha rai ektare 350. Iha Kovalima kuda ona ai-teka iha rai ektare 100 no Ermera-Atsabe iha ektare 400. Iha Kovalima no Vikeke kuda ai-naa, ai-saria no ai-mahoni iha rai ektare 150.
Iha sorin seluk, Ministru Agrikultura, Pekuária, Peska no Floresta, Marcos da Cruz, hateten floresta iha funsaun vitál ba sustenta ambiente, prevene erozaun, regula sistema ídriku no prezerva biodiversidade. Timor-Leste iha 58% husi territóriu kobre husi floresta, ne’ebé sustenta uma-kain iha área rurál.
Floresta mós fó produtu hanesan banin-been, bambuu, planta medisinál, no seluk tan. Aleinde ne’e, fó abitat ba espésie endémika. Tanba ne’e, konservasaun floresta liga diretamente ho prezervasaun biodiversidade nasionál no ekoturizmu.
Governate ne’e rekoñese funsaun estabelesimentu parke nasionál no área protejida sira, hanesan Parke Nasionál Nino Konis Santana no Jardín Botánika, hodi sai espasu ba ekoturizmu sustentavel no sai ligasaun ba peskiza sientífika, edukasaun ambientál no protesaun espesié nativa sira.
Maski nune’e, governante ne’e admite katak iha setór floresta enfrenta dezafiu boot sira hanesan deflorestasaun nu’udar rezultadu husi atividade agrikultura no dezenvolvimentu infraestrutura, tesi ai ilegál, alterasaun klimatika ne’ebé altera ekosistema, aumenta frekuénsia inséndiu, no ameasa biodiversidade.
Tuir nia, mínimu konxiénsia komunidade nian kontribui ba prátika sira ne’ebé estraga saúde floresta nian. Dezafiu hirak ne’e la’ós ameasa de’it ba rekursu floresta nian, maibé mós kompromete meiu subsisténsia, biodiversidade no reziliénsia klimátika país nian.
Responde ba dezafiu sira ne’e maka presiza halo aprosimasaun koordenada no longu prazu. Governu kontinua halo esforsu hodi proteje floresta, melloria planu utilizasaun solu, no aumenta konxiénsia komunidade nian kona-ba valór konservasaun floresta, nune’e mós prioritiza polítika ne’ebé enkoraza investimentu privadu iha setór floresta.
Iha nivel politika, Governu iha kompromisu hodi kontinua halo reflorestasaun, restaura floresta degradadu sira, no investe iha produsaun viveiru hodi responde ba nesesidade reflorestasaun, utiliza espésie nativa sira ne’ebé iha valór ekonómiku aas hanesan ai-kameli, ai-saria, ai-teka.
Governu nafatin fó importánsia ba Polítika Nasionál Floresta no Planu Estratéjiku Dezenvolvimentu Nasionál 2011-2030 hodi hatudu dalan ida ne’ebė klaru atu proteje, restaura no administra setór floresta ho sustentabilidade.
Notísia relevante: MAPPF aborda poténsia ekonómika floresta iha Timor-Leste liuhusi konferénsia nasionál
Jornalista: Arminda Fonseca
Editora: Maria Auxiliadora

